Blog / Piet Hagenaars /

  • 17-06-2021

    Cultuuronderwijs en de rol van de leerkracht

    Gisteren gaf ik een inleiding op een LKCA-bijeenkomst voor pabodocenten. Aanleiding hiervoor was de constatering in mijn proefschrift dat leerkrachten zich vaak niet deskundig genoeg vinden om les in de kunstvakken te geven. Dit geldt met name voor muziek-, drama- en dansonderwijs. Omdat ik me afvroeg hoe dat komt, begon ik na mijn promotie met vervolgonderzoek naar het beleid voor cultuuronderwijs op de pabo’s.

    Om het belang van cultuuronderwijs op de 41 pabo’s in Nederland te achterhalen heb ik ze allemaal gevraagd naar documenten waarin ik kan zien wanneer studenten cultuuronderwijs krijgen en wat ze daarvoor moeten doen. Het leverde een wirwar van onderwijsprogramma’s op met daarin de vakken op zich – tekenen, handvaardigheid, muziek, drama en dans -, een vakoverstijgende aanpak met kunstzinnige oriëntatie, cultuureducatie of cultuuronderwijs én een nadruk op leren in de praktijk.
    In de eerste helft van de opleiding zijn de kunstvakken verplicht en worden ze meestal apart gegeven; in de hogere jaren gaat het vaak om keuzevakken en dan veeleer in samenhang. Muziek krijgt de meeste aandacht, waarschijnlijk door de bijzondere subsidieregeling daarvoor van het Rijk, via het Fonds voor Cultuurparticipatie, én het Muziekopleidersakkoord, met daarin een langdurige samenwerking tussen pabo’s en conservatoria.
    De bijeenkomst van gisteren spitste zich toe op manieren waarop pabo’s hun studenten voorbereiden op de verschillende rollen van de leerkracht voor het cultuuronderwijs. Het idee overheerst dat de groepsleerkracht een kunstvakdocent moet zijn die systematisch, samenhangend en leerlinggericht de lessen in de kunstvakken verzorgt. Iemand die bovendien de kunstvakken in andere vakken of leergebieden in kan zetten. En die weet met welke culturele instellingen hij kan en wil samenwerken om bij te dragen aan de culturele ontwikkeling van zijn leerlingen. Kortom een vanuit de visie van de school werkende ‘vak’leerkracht, organisator, coördinator en regisseur van cultuuronderwijsleerprocessen van zijn leerlingen.

    Maar is dat niet een beetje veel gevraagd? Verwacht het cultuuronderwijsbeleid met de inzet van extra middelen niet teveel van de groepsleerkracht? Denken kunstvakprofessionals niet al te vaak vanuit hun eigen deskundigheid? Is er dan toch sprake van een doorgeschoten specialistencultuur, te overdadige kennisbases voor alle vier de kunstvakken en een overmaat aan leerplankaders. Maar wat dan? Wat moeten leerkrachten dan wel kunnen en kennen?
    Kortom, waartoe leiden de pabo’s hun studenten op als het om cultuuronderwijs gaat? Een belangrijke vraag die gisteren de kern vormde van de discussie.

    +
  • 08-04-2021

    Wat voor advies geef jij het nieuwe kabinet?

    Het symposium over het landelijk cultuuronderwijsbeleid – het beleid voor kunst en cultuur in basis- en voortgezet onderwijs – is al even voorbij. Met dit online symposium wilden LKCA, de Boekmanstichting en Erasmus Universiteit (ESHCC) de beleidsdiscussie over cultuuronderwijs stimuleren. Ruim zeventig deelnemers reageerden op de uitnodiging voor deze bijeenkomst en brachten inzichten in vanuit kunstvakverenigingen, onderwijs- en cultuurbeleid, wetenschappelijk onderzoek, cultuuronderwijspraktijk, culturele instellingen, (kunstvak)docentenopleidingen, brancheorganisaties, expertisecentra en fondsen.

    Tijdens het symposium werd in sessies gediscussieerd over kernpunten van cultuuronderwijsbeleid zoals ‘beleidssturing en draagvlak’, ‘leeropbrengsten en cultuurinstellingen’ en ‘doelstellingen en draagvlak’. Experts – onder wie ikzelf – leidden een sessie in, waarna deelnemers aan de hand van stellingen in gesprek gingen, én aanbevelingen formuleerden voor toekomstig beleid. Aan het eind van het symposium bespraken we samen de sessie-uitkomsten. Deze zijn na te lezen in het verslag van het symposium. Enkele uitkomsten zijn door LKCA en de Boekmanstichting opgenomen in de Handreiking Regeerakkoord 2021 (maart 2021), die ze met andere landelijke organisaties opstelden om cultuureducatie en -participatie op de agenda te zetten van het nieuw te vormen kabinet.

    Na het symposium en de handreiking ben ik heel nieuwsgierig naar jouw advies aan het nieuwe kabinet. Wat zou jij, als kunstvakdocent of medewerker van een culturele instelling adviseren? Welk perspectief zou jij vanuit jouw ervaring willen toevoegen? Een voorzet hiervoor lees je in de onderstaande, wat aangepaste adviezen uit het symposiumverslag.

    – Ga als overheid in je beleid uit van de wezenlijke, intrinsieke karakteristieken van het leergebied kunst & cultuur. Stel hiervan uitgaand aanbodsdoelen en inspanningsdoelen vast. Aanbodsdoelen benoemen het recht van elk kind op een aanbod van kunst & cultuur; inspanningsdoelen beschrijven de plicht van elk kind om serieus met dit aanbod om te gaan. Naast deze twee doelen worden vakmatige en vakinhoudelijke beheersings- en opbrengstdoelen geformuleerd (artistiek en pedagogisch).

    – Onderwijs- en cultuurambtenaren moeten bij de voorbereiding van het cultuuronderwijsbeleid meer samenwerken. Ze moeten samen oog hebben voor wat scholen vanuit dat beleid nodig hebben om leerlijnen te ontwikkelen, die te implementeren en uit te voeren. Adviezen van onderwijsbetrokkenen zoals kunstvakverenigingen, lerarenopleidingen en culturele organisaties zijn daarbij noodzakelijk.

    – Cultuuronderwijs mag op de basisschool en in het voortgezet onderwijs alleen gegeven worden door vakbekwame leraren. Pabo’s en kunstvakdocentenopleidingen hebben aandacht voor de onderwijsniveaus en de mogelijke rollen van leraren: van cultuurcoördinator en vakspecialist tot vakdocent en coach in basisschool en voortgezet onderwijs.

    Wat denk je? Reageer via hagenaars@eshcc.eur.nl en kom maar op met die adviezen!

    + + -
  • 28-01-2021

    Opleidingen kunstvakdocenten op de helling?

    Steeds weer opnieuw kijk ik op de website van de commissie Onderwijsbevoegdheden omdat ik nieuwsgierig ben naar haar advies. Een advies dat half januari al aan de ministers Slob en Van Engelshoven aangeboden zou worden. Het is er nog steeds niet… Het is een belangrijk advies, want het gaat om een nieuw bevoegdhedenstelsel voor het beroep van leraar in het po en vo, maar ook voor dat in mbo en vso.

    Het advies moet antwoord geven op twee vragen: ‘Wat moet je kennen en kunnen om bevoegd te zijn?’ en ‘Hoe kun je een dergelijke bevoegdheid halen?’ Op basis van eerdere berichtgeving lijkt het erop dat de commissie een gemeenschappelijke pedagogische en didactische kern voorstelt, die voor alle leraren geldt en die zorgt voor de herkenbaarheid en toegankelijkheid van het beroep van leraar. Het is dan gemakkelijker om tussen onderwijssectoren te switchen. De gemeenschappelijke kern van deze ‘nieuwe lerarenopleiding’ wordt dan aangevuld of vervlochten met de specifieke vakinhoud, vakdidactiek én kennis van de doelgroep.

    In oktober vorig jaar vertelden 200 mensen uit het onderwijs in twee online sessies wat ze van deze aanpak vinden. Meer dan de helft is van mening dat er te weinig aandacht is voor de vakinhoud en de onderwijsdoelgroepen: ‘Het ontbreken van de vakinhoud kan je niet verhullen met pedagogische en didactische vaardigheden’. Een ander merkt op dat ‘het vak van leraar gekenmerkt wordt door grote verschillen die niet zo maar uitwisselbaar zijn’. Samengevat ligt de nadruk volgens een derde wel ‘heel erg op het generieke gedeelte, op algemene termen, terwijl het leraarschap toch vooral gaat over het overdragen van een bepaald vakgebied waar je specialist in bent’ én dat je bezielt.

    Zo’n advies van de commissie zal – zoals het er naar uitziet – nogal wat consequenties hebben voor onze kunstvakdocentenopleidingen. Een gemeenschappelijke pedagogische en didactische kern betekent immers veel minder tijd en aandacht voor vakinhoud en vakdidactiek. Dan te bedenken dat het bij onze kunstvakdocentenopleidingen in de eerste plaats juist om de praktijk en de theorie van het kunstvak gaat. Bovendien heeft elke afgestudeerde nu ook de bevoegdheid voor ckv, kunst algemeen (en beeldend en muziek ook nog eens voor het examenkunstvak oude stijl). En als de plannen voor het leergebied Kunst & Cultuur van curriculum.nu doorgaan moet elke docent ook kunstvakoverstijgend opgeleid worden.

    Me dunkt dat de docentenopleidingen en de kunstvakverenigingen zitten te springen om het advies. Toch zie ik het tot nu toe nog steeds niet op de site…

    + + -
  • 13-11-2020

    De vage kerndoelen van nu kunnen hopelijk snel de prullenbak in

    Vorig najaar was ik in het Haagse Montaigne Lyceum bij de presentatie van de voorstellen van curriculum.nu aan minister Slob. Tijdens zijn rondgang langs de verschillende ontwikkelteams vroeg hij bij Kunst & Cultuur naar het vakoverschrijdende karakter en de samenhang met andere leergebieden. Breed glimlachend en met enige trots zelfs, nam hij daarna de uitkomsten van de ontwikkelteams in ontvangst. En bij zijn vertrek zei hij ‘dit werk zorgvuldig te bekijken en er verstandig mee om te gaan’.

    Ingewikkeld proces voor nieuwe kerndoelen
    Eind vorig jaar informeerde hij de vaste Kamercommissie over de curriculumvoorstellen en in juni dit jaar stuurde Slob de commissie een brief over het vervolgtraject met de volgende stappen.
    Om hem en het parlement op beslissende momenten advies te geven over de inhoud en het proces van de curriculumvernieuwing, stelt hij een wetenschappelijke commissie in. Tegelijk begint SLO alvast met de voorbereidingen voor de ontwikkeling van de kerndoelen, om straks ‘vliegend’ aan de slag te gaan, samen met leraren, lerarenopleiders en vakdidactici. Als laatste laat Slob de kerndoelen in de school toetsen, zodat hij weet dat ze uitvoerbaar zijn en draagvlak hebben.
    Het is best een ingewikkeld proces om tot nieuwe kerndoelen te komen. Verantwoordelijkheden wisselen elkaar daarin steeds af. Minister en parlement volgen het proces, beoordelen de concept-kerndoelen vanuit maatschappelijke ijkpunten en stellen die uiteindelijk vast. Leerplanontwikkelaars, leraren en opleiders ontwikkelen de conceptkerndoelen, toetsen die op inhoud en uitvoerbaarheid, letten op de samenhang en voeren later de vastgestelde kerndoelen in het onderwijsprogramma in.

    Ik maak me zorgen
    Het ziet er allemaal heel weloverwogen uit, en toch maak ik me zorgen. Ik hoor Kamerfracties vragen waarom SLO nu al begint aan de kerndoelen, terwijl de wetenschappelijke curriculumcommissie nog geen advies heeft gegeven over de voorstellen van de ontwikkelteams. Ik zie fracties op de rem trappen terwijl andere de vliegende start van de minister toejuichen. Ik zie de nadruk op lezen, schrijven, rekenen en burgerschapsvorming. Bijna niemand in de Kamer heeft het over het leergebied Kunst & Cultuur. Of geringschattend, zoals Lisa Westerveld (Groen Links): ‘Ik zou natuurlijk ook best wel willen dat kinderen niet alleen goed reken- en taalonderwijs krijgen, maar dat ook gezondheid, muziek, kunst en cultuur, mensenrechten, preventie, geestelijke gezondheid, omgangsvormen et cetera allemaal een plek krijgen op school, maar tegelijkertijd kan dat gewoon niet allemaal’.
    Dan is het toch vreemd om in het onlangs verschenen conceptverkiezingsprogramma van Groen Links te lezen dat deze partij het cultuuronderwijs in de school nadrukkelijk wil versterken. Blijkbaar weet bij Groen Links de ene hand niet wat de andere doet…
    Gelukkig is deze partij niet de enige die aandacht heeft voor cultuuronderwijs; dit komt ook terug in de programma’s van PvdA, CU en SP. Die van VVD en CDA spreken er niet over.

    Goed opletten
    We moeten opletten dat nu alle kerndoelen voor po en vo ontwikkeld worden, die van Kunst & Cultuur niet vergeten worden. Hoe kan je anders verband en samenhang tussen leergebieden aanbrengen? En hoe versterk je doorlopende leerlijnen van po naar vo, zoals de opdracht van de minister luidde? En hoe voorkom je een overladenheid van het onderwijsprogramma, als je niet weet wat de kerndoelen inhouden?
    Ik zou zeggen: doe recht aan wat het ontwikkelteam Kunst & Cultuur ontwikkelde en zorg voor concrete kerndoelen met beheersingsniveaus. Dan kunnen die kerndoelen van nu eindelijk de prullenbak in.

     

    + + -
Gaat digitalisering gepaard met efficiëntie? Daar zit je dan… 54. Column | Van Gerwen denkt door 55. CKV kan beter… buiten school