‘Ik heb echt niks met kunst’. Ieder jaar kom ik deze opmerking tegen bij CKV. Stiekem moet ik er een beetje om lachen. Maar het bevestigt ook mijn vermoeden dat de interpersoonlijke reflectie bij CKV nog niet goed werkt. Op een vraag als ‘wat doet het met je?’ volgt meestal een ongemakkelijke stilte. Dat kan ook anders.

Met enige regelmaat besteed ik in mijn lessen aandacht aan kunstenaars die met hun werk reageren op een bepaalde (crisis)situatie in de wereld. En ik voeg, met opzet uiteraard, dingen toe. Kennis over de maatschappelijke en sociale context van de kunstwerken zorgt er voor dat de leerlingen in gesprek met elkaar gaan en ook zelf gaan reflecteren op het werk. Daarbij schuwen ze (de) morele kwesties niet. Interpersoonlijke reflectievragen zoals ‘wat vind ik hier van?’, ‘wat doet het werk met me?’ die eerder niet heel serieus werden beantwoord, vormen nu aanleiding tot een inhoudelijk gesprek.

Context is niet nieuw in de kunstanalyse. Sterker nog, het is een volwaardig onderdeel van menig kunstanalysemodel. Maar het is wel een omstreden onderwerp, interpretatie van een kunstwerk op basis van een bepaalde context. En dat is merkwaardig. Kennis van de context zorgt er toch voor dat er nog meer betekenis gegeven kan worden aan dat wat je ziet?

Geëngageerde verhalen

De eerste reactie van leerlingen op de Guernica van Picasso is wat aftastend. De geabstraheerde vormen, de losse beeldelementen en het ontbreken van een centrale compositie zijn lastig te interpreteren. Zeker wanneer je niet weet waarom Picasso het werk maakte.

De Guernica vertelt een verhaal. Een verhaal over een misdaad tegen de mensheid. En deze context, het vernietigende bombardement op het Spaanse stadje in 1937, maakt indruk. De figuren en symbolen van het schilderij krijgen betekenis. Ze laten de pijn, wanhoop en het verdriet van de inwoners van Guernica zien. Emoties die ook de leerlingen uit Havo 4 zich kunnen voorstellen en die hen raken.

“CKV heeft mij het meeste over de wereld geleerd”

Nog een voorbeeld. In 1997 maakt Marina Abramović Balkan Baroque. Gedurende deze performance zit Abramović (zingend) in een witte jurk, vier dagen lang, zes uur per dag, op een berg bloederige koeienbotten.

Met een metalen borstel en water maakt ze die botten schoon, haar jurk kleurt langzaam rood. Op de achtergrond zijn videoprojecties te zien waarin Abramović vertelt over de verschillende methodes die tijdens de oorlog in voormalig Joegoslavië door de strijdende partijen zijn gebruikt om mensen te vermoorden. De leerlingen kijken verbaasd naar de wat schokkerige videobeelden. ‘Zij is echt weird’, hoor ik er een zeggen.

Die reactie is begrijpelijk; waarom zou je in hemelsnaam vier dagen lang, zingend notabene, stinkende dierenbotten willen schoonmaken? Maar als vervolgens de genocide in Srebrenica ter sprake komt, is het muisstil in de klas. Het verhaal over de massamoord en de rol van de Nederlandse VN troepenmacht, schokt de leerlingen. Opeens is Abramović niet meer zo raar, maar een geëngageerde kunstenaar die hen aan het denken wil zetten. En ze gaan nadenken. Er volgen verhitte discussies over of het ethisch verantwoord is om botten van dieren te gebruiken in een kunstwerk. Wat de grens is tussen choqueren en tot nadenken stemmen, of kunstwerken misstanden in de samenleving daadwerkelijk kunnen veranderen.

Politieke en emotioneel complex

De genoemde voorbeelden gebruik ik voor de CKV dimensie Amusement en engagement. Ze werken. Naast het werk van Abramović die dierenbotten schoonmaakt, zijn er foto’s te zien van forensisch onderzoekers aan het werk bij een massagraf. Dat klinkt misschien gruwelijk, maar het is precies deze gruwelijke werkelijkheid waar Abramović aan refereert. En leerlingen begrijpen dit goed.

Context bij CKV kan ook actuele maatschappelijke veranderingen inzichtelijk maken voor leerlingen. Neem de Brexit. Voor veel leerlingen is dat een redelijk abstract politiek begrip dat voor hen verwijst naar iets waar vooral nu al heel lang aan gewerkt wordt. Aan de hand van de film Bloody Sunday (2002, Paul Greengrass) krijgt de achtergrond van de discussie over de grens tussen Ierland en Noord-Ierland, die een belangrijke rol speelt in het hele Brexit-proces, een diepte, een ‘gezicht’. De geografische scheiding die bij de Brexit wordt voorgesteld, gaat in feite nog steeds over het verschil tussen oorlog en vrede. De politieke en emotionele complexiteit van het hele proces wordt zo duidelijker voor jongeren. CKV kan op deze manier een brug slaan tussen kunst, maatschappijleer en burgerschapsvorming.

Kunst als spiegel van de maatschappij

Een – of dé – specifieke context van een kunstwerk centraal stellen, werkt. Kunst wordt zo een spiegel van de maatschappij waarop analytisch gereflecteerd kan worden en dat zo toegang geeft tot interpretatie. Leerlingen ervaren kunst als relevant en kunnen zich er mee verbinden. Interpersoonlijke reflectievragen worden door de leerlingen op grond van die kennis onderbouwd beantwoord.

Toen ik aan het einde van het jaar in een reflectieverslag las dat een leerling bij CKV het meeste over de wereld had geleerd, maakte mijn hart een sprongetje.