Je kent het wel: je stelt een leerling een vraag, krijgt het antwoord dat je wilt, maar toch wringt er iets. Het antwoord kwam iets te makkelijk, iets te snel en voelde automatisch. Diegene die het antwoord gaf wist wat je horen wilde en loste die ‘belofte’ graag in. Autoreply’s van een groengewassen generatie. Check en door.

Het voelt voor mij als het onderwijsequivalent van de problematiek die Hans Schnitzler beschrijft in Wij nihilisten: wij schermmensen voegen ons haast gedachteloos in een eenduidige, meetbare en voorspelbare wereld die techdevelopers voor ons creëerden. Big tech de schuld geven is te makkelijk. Wij gebruikers waarderen een frictieloos bestaan en houden graag de score bij: zoveel mogelijk stappen en likes, zo min mogelijk de weg kwijtraken.

Social media is niet het enige systeem dat vrijheid propageert, maar er in werkelijkheid voor zorgt dat wij steeds individualistischer leven. Noreena Hertz laat in The Lonely Century zien hoe ook het ontwerp van werkplekken, steden en thuisbezorgservices een frictieloos, maar solistisch, bestaan in de hand werkt. ‘Onhandige’ en onmeetbare interacties passen niet in die efficiënte, oplossingsgerichte wereld.

Sinds de grote verhalen hun zeggingskracht verloren en het gevoel ergens bij te horen afgebrokkeld is, lijkt er maar één optie voor leerlingen die iets van het leven willen maken: succes is de leuze. Het leven is maakbaar en jij bent aan zet. Maar juist in die overtuiging schuilt een risico, aldus Dirk Dewachter: ‘Succes wordt in de Westerse wereld gezien als een eigen verdienste in een maakbare samenleving. Dat vind ik problematisch. (…) Heel veel succes is, denk ik, een samenloop van toevallige omstandigheden.’

Wat kunnen (kunst)educatoren leerlingen meegeven om hen uit het nihilistische dal te laten kruipen waarin zij moeiteloos antwoord aan antwoord en waarheid aan waarheid knopen?

1. It matters what knots knot knots.
Laat leerlingen zien hoe neoliberaal denken voor een groot deel hun wereld en -bijvoorbeeld- de prestatie gedreven school bepaalt. Reik alternatieven aan. Ga samen op zoek naar die momenten waar het leven niet maakbaar is en laat zien dat de firma IK niet de enige route is naar een gelukkig bestaan.

2. It matters wat thoughts think thoughts.
De wereld om je heen is bedacht. Het scherm van je telefoon, de app die je opent, de interactie die je ermee aangaat en de dopamine die het in je losmaakt. Het is allemaal bedacht en ontworpen. Net als de ruimte waarin je elkaar ontmoet. Ontwijk het scherm of andere vormen van tussenpersonen. Spreek face to face en geniet ervan als dat niet helemaal soepel gaat.

3. It matters what stories make worlds, what worlds make stories.
Nu we van een individualistisch mens-schermperspectief naar een mens-mensperspectief zijn gegaan, kunnen we misschien nog een stap maken? Wat als mensen niet langer centraal staan, maar er uitwisseling mogelijk is tussen levensvormen? Misschien heb je een bijzondere relatie met een dier? Of krijg je energie van planten? Probeer het eens: become with the world in plaats van erboven te staan of deze zelfs te overheersen.

Terwijl je dit stappenplan doorloopt focus je minder op prestatie en onderzoek je met je leerlingen wat het betekent om er simpelweg (bij) te zijn. Je schept ruimte om de dressuurkunsten van dataïstische rekenmeesters te weerstaan en creëert de mogelijkheid om zelf weer maatgevend te worden (Schnitzler). Als dit onderzoek je leerlingen aanzet om niet alleen met observaties, maar ook met waardes te gaan jongleren, verminder je tevens de kans op waardeloze autoreply’s in de toekomst. 2-1 voor ontwikkeling. 😉

Lees en luister meer over de ideeën die tot dit stappenplan hebben geleid:
Hans Schnitzler, Wij Nihilisten (2021)
Noreena Hertz, The Lonely Century (2021)
Donna J. Haraway, Staying with the Trouble (2016)
Zwangere Guy, Sticks & Dirk Dewachter, Ellebogenwerk (2019)
Paul Verhaeghe, Identiteit (2012)

Cover #3

Foto: Danilo Batista, 2021