Nieuwkomers in het Nederlandse onderwijs

Uitdagingen, onderwijsbehoeften en effectieve aanpakken

Auteurs: Régina Petit & Dorothé Elshof | Animatiestills: Pak Producties

Dit artikel schetst het onderwijs aan nieuwkomers aan de hand van diverse onderzoeken die het Kohnstamm Instituut recent uitvoerde. Welke groepen nieuwkomers zijn er en wat zijn hun onderwijsbehoeften? Hoe verloopt hun leerloopbaan en welke aanpakken werken goed voor nieuwkomers? Tot slot komt de rol die creatieve teksten en gedichten kunnen spelen bij taalontwikkeling en bij traumaverwerking aan de orde.

In de afgelopen jaren is het aantal nieuwkomers in het onderwijs toegenomen. Door de dynamiek van internationale ontwikkelingen, zoals oorlogen, fluctueert dit aantal en de herkomst sterk. Zo kwamen in de jaren negentig veel leerlingen uit voormalig Joegoslavië, waren er rond 2015 vooral Syrische vluchtelingen en zijn momenteel veel nieuwkomers afkomstig uit Oekraïne. Het is een uitdaging om een passende plek te vinden voor nieuwkomers waar ze zo snel mogelijk onderwijs kunnen volgen. Dit vraagt veel inzet van scholen – leraren, begeleiders en zorgcoördinatoren – en van onderwijsondersteunende organisaties.

Inrichting van nieuwkomersonderwijs
Nieuwkomers worden op basis van leeftijd in verschillende onderwijsvoorzieningen geplaatst. Kinderen van 4 of 5 jaar starten vaak direct in het regulier onderwijs (groep 1 of 2). Kinderen van 6 tot 12 jaar volgen meestal eerst ongeveer een jaar onderwijs in een taalklas of op een taalschool. Vanaf 12 tot 18 jaar volgen nieuwkomers onderwijs in een internationale schakelklas (ISK) of op een school voor eerste opvang anderstaligen (EOA). Dit kan een jaar tot meerdere jaren duren, afhankelijk van de onderwijshistorie van de leerling. Het nieuwkomersonderwijs is vooral gericht op intensief leren van de Nederlandse taal en voorbereiding op het regulier onderwijs. Na het nieuwkomersonderwijs stromen leerlingen door naar het regulier onderwijs. De wat oudere leerlingen in de ISK kunnen ook worden toegeleid naar werk.

Het Kohnstamm Instituut voerde diverse onderzoeken uit naar onderwijs aan nieuwkomers, onder andere naar welke verschillende groepen nieuwkomers er zijn in het primair en het voortgezet onderwijs, wat hun onderwijsbehoeften zijn, hoe hun leerloopbaan in het regulier onderwijs verloopt en welke aanpak van leraren meer of minder bevorderlijk is voor de cognitieve ontwikkeling en het sociaal-emotioneel welbevinden. We bespreken hierna de onderzoeksresultaten.

Soorten nieuwkomers en onderwijsbehoeften
Nieuwkomers vormen allesbehalve een eenduidige groep (Bisschop et al., 2022b). Ze verschillen in leeftijd, land van herkomst, onderwijshistorie en reden waarom ze in Nederland zijn. Er zijn kinderen die zijn gevlucht uit oorlogslanden (met of zonder ouders), kinderen van arbeidsmigranten of expats, maar ook kinderen met de Nederlandse nationaliteit die geen Nederlands spreken, bijvoorbeeld kinderen uit Caribisch Nederland.
Ondanks alle verschillen zagen we voornamelijk overeenkomsten in onderwijsbehoeften: een veilige omgeving, persoonlijke aandacht van de leraar, niet onderschat worden en onderwijs op maat. Wel vonden we verschillen in de onderwijshistorie en de leeftijd van leerlingen. Hoe jonger leerlingen instromen in het Nederlandse onderwijs, hoe gemakkelijker het leren gaat. Vanzelfsprekend heeft een kind dat nog nooit naar school ging meer moeite om te wennen dan een kind dat in het land van herkomst al onderwijs volgde.
Hoewel het onderwijsaanbod in het nieuwkomersonderwijs sterk is verbeterd, hebben leraren – vooral in het regulier onderwijs – behoefte aan passende, actuele lesmethoden en -materialen en expertise in NT2-verwerving (Nederlands als tweede taal). Een van de uitdagingen is een betere aansluiting van het nieuwkomersonderwijs op het regulier onderwijs. De capaciteiten van nieuwkomers worden regelmatig onderschat vanwege de taalachterstand in het Nederlands, waardoor leerlingen in het basisonderwijs vaak in een lagere groep terecht komen dan leeftijdsgenoten en in het voortgezet onderwijs op een te laag onderwijsniveau.

Lees het hele artikel in KZ03/2024

Cover #3

 

Workshop Laura Vargas Red Starline Museum (Antwerpen) Foto Laura Vargas (fragment)