Opgedrongen Europese ‘vrijheid’: kritische vragen over Europese cultuurfondsen in Egypte
Auteur: Ilja Geelen | Beeld: 1. Skyline Alexandrië Foto Ilja Geelen 2. Contemporary Dance Nights (2023) Foto Bassam Alzoghby
In sommige landen hebben Europese fondsen een grote invloed op de cultuursector. Soms ook buiten Europa, zoals in Egypte. Dansmaker Ilja Geelen stelt kritische vragen over de rol van Europese fondsen in de Egyptische hedendaagse dansscene, die zowel kansen als risico’s meenemen.
Kunstresidentie in Egypte
“Ik ben er klaar mee dat er altijd van me wordt verwacht dat ik voorstellingen maak over het leven als vrouw in de Arabische wereld. Ik wil gewoon iets maken wat mooi is om naar te kijken!” Dat zei een choreograaf die ik in 2023 ontmoette tijdens een artistieke residentie in Caïro. Ik wist toen nog niet dat ik uiteindelijk twee jaar in de stad zou blijven plakken. En dat bij elk nieuw project deze opmerking weer in mijn hoofd zou klinken.
De residentie werd gefinancierd door EUNIC, een groepering van Europese culturele instituten in Egypte. Dat zijn instituten als l’Institut Français en Goethe Institut, die naast taallessen en studieprogramma’s ook een cultureel programma hebben. Maar ook culturele afdelingen van ambassades, waaronder de Nederlandse. De residentie leek echter meer op een studiebezoek: in twee weken werden we rondgeleid langs alle onafhankelijke dansstudio’s, NGO’s, programmeurs en dansmakers die ertoe deden in Caïro en Alexandrië.
Koloniale patronen
De projectleider vertelde ons meteen op dag één dat de Egyptische hedendaagse dansscene van Europese financiering aan elkaar hangt. Overheidssteun gaat naar ouderwets teksttheater, opera en een elitair balletgezelschap. (Theater)festivals zijn zeldzaam en dansmakers zijn afhankelijk van speeldata in Europa.
Dat verhaal viel in de smaak bij de oudste van de artists-in-residence. De witte man van in de vijftig was duidelijk opgegroeid met het idee dat Europeanen naar Afrika gaan om iets aan te leren, en Afrikaanse kunstenaars naar Europa komen om te leren. De open dance jam die hij volgens het programma zou faciliteren leek meer op een workshop. In de nabespreking vertelde hij de deelnemers dat ze maar beter dankbaar konden zijn voor al dat Europese geld.
Blinde vlekken
Het pijnlijke gesprek werd gelukkig fel afgekapt door een van de dansers. Egyptische dansers laten zich niet makkelijk de mond snoeren, daarvoor hebben ze te veel gezien. Zo vertelden ze me die week over verschillende westerse gastchoreografen die kostuums, decoraties, bewegingen en muziek uit de Egyptische cultuur kopieerden en plat sloegen. Confronterend, want ook ik had weleens zo’n muziekblooper gemaakt. Zulke blinde vlekken laten zich alleen corrigeren als je echte kritiek durft te vragen. En dat heeft alles te maken met waar je jezelf plaatst: naast of boven de ‘ander’?
Entitled
Ik bleef actief in Egypte en bezocht meerdere eindpresentaties van workshops. Daarin zag ik vaak dezelfde dansers doen wat ze al konden. Waren ze te weinig leerbaar? Of behelsde de workshop eigenlijk weinig leerproces en was het gewoon een onbetaalde rol in een productie?
Ook in workshops gegeven door Egyptische choreografen laten de beperkte tijd en middelen niet altijd toe dat er echt een leer-uitwisseling plaatsvindt. De financierder wil toch vaak een mooie tastbare eindpresentatie.
Tegelijkertijd hoorde ik meer dan eens een Europese gastchoreograaf klagen dat de danstechniek in Caïro niet ‘op niveau’ was. Ze vroegen zich niet af welk niveau, volgens wie, volgens welke stijl en esthetiek. Ze zagen niet in dat hun West-Europese basisoefeningen en muziek de dansers niet uitnodigden om het beste van zichzelf te laten zien.
Ik zag gelukkig ook een bevriende danser, die het geld en de werkervaring hard nodig had, een plek in een productie durven weigeren vanwege de entitled houding van de choreograaf tijdens de auditie.
EU-agenda
Zolang Europa geld stopt in de Egyptische dans, heeft ze de macht om te bepalen welke voorstellingen er worden gemaakt. En dus over welke thema’s er wordt gesproken. Makers moeten mee met de EU-agenda: een eentonig beeld van vrouwenemancipatie, klimaatverandering en radicalisering.
Het zijn thema’s die ze vaak zelf ook belangrijk vinden, maar dat ze worden opgelegd door de EU, wringt. Want, zo vertelde een vriend en collega: “de huidige generatie ziet dagelijks op het nieuws dat ‘universele’ mensenrechten alleen voor witte westerlingen gelden.”
Lokale impact
Maanden later hoorde ik van een jurylid waarom ik was uitgekozen voor de residentie, ondanks dat de andere kandidaten meer ervaring hadden. Namelijk: bij mij was de kans het grootst dat ik terug zou komen. Ik weet niet of de financierder dit óók meet, maar deze residentie heeft voor mij de weg klaargemaakt om een plekje en een passende houding te vinden in de Egyptische danswereld.
Ik begrijp nu waarom de residentie was vormgegeven als een studiebezoek en hoe uniek dat eigenlijk was. Het team van ervaren culturele managers had het wel gezien met te korte repetitieperiodes in een gesloten studio met een gehaaste eindpresentatie. Zij wilden duurzame verbindingen leggen en gesprekken teweeg brengen waarin Europa als norm bevraagd werd.
In internationale samenwerkingen probeer ik sindsdien in constante dialoog te blijven met de performers. Ik laat hen teksten corrigeren en de betekenis bevragen van bewegingen. Ik vertrouw op hun aanpassingen als het verhaal daarmee volgens hen beter aankomt bij het lokale publiek. En ik probeer het Europese publiek als norm in twijfel te trekken.
Dit artikel stond in KZ03/2026.
Ilja Geelen maakt voorstellingen en geeft danslessen in Marokko, Egypte en Frankrijk. Ze coördineert internationaal vrijwilligerswerk en jongerenuitwisselingen voor stichting Eastpackers en is eindredacteur van Kunstzone.