Terwijl Curriculum.nu leergebieden vernieuwt, haal ik een klassieker uit de kast: Vergessene Zusammenhänge. Über Kultur und Erziehung van de in 1998 overleden Duitse pedagoog Klaus Mollenhauer. Hij betoogt dat de door de volwassene ge(re)presenteerde leefwereld een essentiëlere rol speelt in de bildung van kinderen en jongeren dan (aangereikte) leerinhouden.

Aan de hand van literaire teksten en voorbeelden uit de beeldende kunst beschrijft hij in deze kleine monografie uit 1983 hoe pedagogisch handelen cultuur (re)produceert, ofwel dat educatie nooit zonder cultuuroverdracht plaatsvindt. Het is de door de volwassene gepresenteerde leefwereld die – meer dan elke schoolse methode – het kind leert om sprekend, denkend en handelend de wereld tegemoet te treden en zich deze eigen te maken.


Open zelfbeeld

Opvoeding en educatie betekent in eerste instantie altijd overlevering en overdracht van wat de volwassene belangrijk vindt. Bewust of onbewust deelt hij de culturele waarden ‘mee’, waar hij aan hecht. Eerst gebeurt dit door presentatie; het voor- en meeleven, later door de representatie van gedeelten van deze cultuur binnen instituties als de school.
Het kind leert vanuit zichzelf. Mollenhauer vertrekt bij deze, door hem genoemde ‘Möglichkeit der Bildsamheit’. Het kind wordt door de pedagoog uitgenodigd om activiteiten te ondernemen die zowel naar buiten (de wereld) als naar binnen (reflectie) gericht zijn.
De aandacht gaat niet naar doelen of uitkomsten. Alert te zijn op het verschil tussen de daadwerkelijke en de mogelijke activiteit, tussen wie je nu bent en wie je zou kunnen zijn, dat is waar het om draait. Identiteit is dan ook een problematisch concept voor Mollenhauer want het zelfbeeld is altijd open, gericht op de toekomst.

 “De habitus van de pedagoog is aandacht, kunnen luisteren en geduldig kunnen observeren”

 

Relaties vormgeven

Mollenhauer zet me opnieuw aan het denken. Het gaat er dus niet om leerdoelen te formuleren, maar om relaties vorm te (kunnen) geven. De relatie tussen pedagoog en kind/jongere, tussen zelf en wereld, tussen vraag en antwoord, reële en gedroomde werkelijkheid. En hierbij heeft de kunstpedagoog goud in handen, mits hij voorleeft en handelt.
De kunsten maken, door middel van verbeelding, mogelijke werelden zichtbaar. Door kunst te maken en te beschouwen is het mogelijk het verschil tussen geleefde en verbeelde werkelijkheid te exploreren.
Welke keuzes maak ik als kunstpedagoog hierbij? Welke culturele waarden leef ik voor? Welke worden in het onderwijs gerepresenteerd? Over wiens canon hebben we het? Mollenhauer laat zien hoe nauw educatie en cultuur samenhangen en tegelijkertijd ook hoe complex deze samenhang wordt als culturele waarden diffuser worden.

 

Gudrun Beckmann is programmamanager van de masteropleiding Kunsteducatie Noord. Zij is cultuurpedagoge, dramaturge en theaterdocente. Zij doceert cultuur- en kunstpedagogiek en begeleidt masteronderzoeken.