Vrouwen in de kunstcanon: Mata Hari
Auteur: Thalia Lips | Beeld: Mata Hari (1906) Heritage Getty Images Bettmann Archive Auteur onbekend Wikimedia Commons PD US
In samenwerking met Kunstzone belicht Stichting F-site in elke editie een vrouwelijke maker die geschiedenis schreef maar te lang onderbelicht bleef. Dit keer: Margaretha Geertruida Zelle, beter bekend als Mata Hari. Een Friese vrouw die Parijs betoverde als Javaanse prinses, vrijelijk grenzen passeerde in oorlogstijd en uiteindelijk voor een vuurpeloton stond. Maar haar verhaal is complexer dan het bekende beeld van de fatale spionne.
Mata Hari
Margaretha Geertruida Zelle werd in 1876 geboren in Leeuwarden. Op haar achttiende vertrok ze naar Nederlands-Indië om te trouwen, maar daar belandde ze in een ellendig huwelijk. Ze verliet haar man en trok naar Parijs om opnieuw te beginnen. In die tijd was het lastig om als alleenstaande vrouw aan werk te komen. Toch lukte het haar door een succesvolle danseres te worden. Ze trad op in Parijs, Wenen en Monaco als ‘Mata Hari’, haar pseudoniem.
‘Margaretha was een gewoon meisje uit Leeuwarden, Mata Hari is wereldberoemd. Het is een verhaal uit de high society.’ – Mata Hari over haar leven (datum onbekend)
High society
Mati Hari’s act werd razend populair omdat die was afgestemd op de geromantiseerde ideeën over Azië die destijds in West-Europa in de mode waren. Aan haar ‘exotische’ bewegingen en kostuum voegde ze erotisch bloot toe. Ze verzon een nieuwe identiteit: een Javaanse prinses die sinds haar jeugd de heilige dansen zou hebben geleerd van priesters. Ze pakte haar publiek in met haar dans, maar ook met de verhalen die ze vertelde. Haar act was gericht op de high society en werd gezien als het toonbeeld van sensualiteit en glamour.
Dubbelspion
Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd optreden steeds moeilijker en moest Mata Hari op een andere manier aan geld zien te komen. Duitsland wilde haar betalen om de Fransen te bespioneren. Frankrijk vroeg haar op zijn beurt de Duitsers in de gaten te houden. Maar Mata Hari ontkende later ooit werkelijk als spion te hebben gehandeld. Toch werd ze veroordeeld, want de Fransen wantrouwden haar. Als beroemde, onafhankelijke vrouw die alleen reisde, veel talen sprak en relaties onderhield met militairen uit verschillende landen riep ze argwaan op. Zonder hard bewijs dat ze geheimen had doorgespeeld, veroordeelden ze haar ter dood. Op 15 oktober 1917 vond de executie plaats. Volgens getuigen weigerde Mata Hari een blinddoek te dragen. Toen de geweren op haar gericht werden, vertrok ze geen spier.
Meer weten?
Ga naar F-site.nu voor biografie, context en praktische opdrachten rond Mata Hari en andere vrouwelijke makers.
Thalia Lips is communicatieprofessional en voorzitter van Stichting F-site. Op die website vind je gratis kant-en-klaar lesmateriaal over invloedrijke maar vaak vergeten vrouwen uit de kunstgeschiedenis.
Dit artikel stond in KZ02/2026.
Meewerken aan F-site?
F-site blijft groeien. We zijn voortdurend op zoek naar nieuwe verhalen en lesideeën die laten zien welke rol vrouwen in de kunstgeschiedenis hebben gespeeld. Zo wordt de site een steeds rijkere inspiratiebron voor in de klas. Heb jij een idee of een naam die niet mag ontbreken volgens jou? Laat het ons weten via hoofdredactie@kunstzone.nl
