Voor een buitenstaander is het doorgronden van het Nederlandse schoolsysteem al een fikse opgave, maar voor een insider is dat ook niet altijd even makkelijk. Zoveel mogelijkheden, zoveel kansen en ook zoveel verschillen zijn er tussen de scholen onderling. En dat geldt misschien nog wel in het bijzonder voor het vmbo.

Dat het vmbo vier jaar duurt en vier leerwegen kent is nog eenvoudig te begrijpen. Maar dan wordt het al snel complexer. De leerwegen verschillen namelijk van elkaar in niveau en omvang, er zijn sinds kort (nieuwe) profielen voor de bovenbouw van de beroepsgerichte leerwegen (gemengde, kader en basis) en nieuw is ook het vrije deel dat de leerling, al naar gelang zijn belangstelling en competenties, zelf kan invullen. Ook wat betreft de kunstvakken zijn er vernieuwingen doorgevoerd. Leerlingen kunnen hun profiel verrijken met keuzevakken op het terrein van kunst en cultuur en het examenprogramma Kunstvakken inclusief ckv is met ingang van 1 augustus 2018 in werking.

Verduidelijkt examenprogramma

Dit nieuwe eindexamenprogramma vervangt het oude, Kunstvakken 1 in het vmbo. Op verzoek van het ministerie van OCW is het aangepast en de verbinding tussen CKV (het verplichte kunstvak voor iedere leerling) en het examenprogramma Kunstvakken I is nu verduidelijkt (zie ook Van Lanschot Hubrecht, Kunstzone 3, 2017).
Nog steeds moeten leerlingen vier culturele activiteiten bijwonen, maar het verschil is dat één van die activiteiten aanleiding moet zijn voor het maken en presenteren van eigen kunstzinnig werk. Dat mag een fotoserie, filmpje, vlog of anderszins zijn. Veel vmbo-docenten laten leerlingen, net als in havo/vwo, een cultureel zelfportret maken aan het begin en aan het eind van het traject. Zo kan goed worden bekeken en beoordeeld welke ontwikkeling de leerling heeft doorgemaakt. Nieuw is ook het vormvrije kunstdossier, hierin doen leerlingen verslag van de activiteiten die zij hebben meegemaakt en wat die voor hen hebben betekend. De leerling bepaalt in overleg hoe zijn dossier er uit gaat zien, bijvoorbeeld een video, een serie foto’s, een website of alleen tekst. Hoe dan ook, het vak moet ‘naar behoren’ worden afgerond. Er is dus geen sprake van een cijfer, zoals dat bij havo/vwo sinds kort wel het geval is.

“Het is opmerkelijk dat het aantal vmbo-leerlingen dat voor een kunstvak kiest de laatste jaren min of meer constant is”

 

Hoewel het scholen vrij staat zelf te bepalen hoeveel uur ze aan CKV besteden, volgt de meerderheid het advies van de overheid, namelijk 40 uur. Dit komt neer op 1 uur in de week, meestal in de derde klas. Natuurlijk zijn er ook uitschieters, naar boven of naar beneden. Een variant die ook nog wel eens voorkomt, is dat het vak wordt gecomprimeerd tot één projectweek waarin dan tal van workshops en optredens plaatsvinden.

Knelpunten

Jan Mulder verzorgt al jaren bijscholingscursussen voor kunstvakdocenten en de CKV vernieuwingen in het vmbo staan ook op zijn programma. Voorafgaand aan de cursus vraagt hij de docenten naar de stand van zaken op hun school en dat levert een rijke bron van informatie. Eén van de deelnemers was bijvoorbeeld heel verbaasd over het cultuurbeleid op de school waar zij ging werken: ‘Er was tot dit jaar nooit een structurele opzet geweest. Het enige dat vaststond was het Rondje Cultuur voor de derde klas, langs vijf culturele instellingen. Ik probeer nu een inhaalslag te maken en de directie ervan te overtuigen dat CKV gedragen moet worden door de hele school. Ook mijn collega’s informeerde ik dat het vanaf nu echt anders moet. Dat evenementen niet meer alleen bijgewoond moeten worden maar dat er ook verslaglegging moet komen en dat er een dossier moet worden opgebouwd in klas 1, 2 en 3.’ De knelpunten die deze docent ondervindt, zijn niet uniek. Geen taakuren, geen steun van collega’s, geen steun van de directie, het zijn vaak gehoorde klachten die alles te maken hebben met de positionering van het vak. ‘Hoe krijg je een ongeïnteresseerde groep managers mee en om?’, luidde de wanhoopskreet die een docent voor de intake optekende. (Voor cijfers zie onderaan de pagina).

Het is opmerkelijk dat het aantal vmbo-leerlingen dat voor een kunstvak kiest de laatste jaren min of meer constant is, want op havo/vwo blijkt dat aantal af te nemen (Hagenaars, Kunstzone 3, 2018). In het vmbo kunnen alleen leerlingen die de theoretische of de gemengde leerweg volgen eindexamen doen in een kunstvak. Leerlingen in de basis- of kaderberoepsgerichte leerweg kunnen wel voor een kunstvak kiezen, maar zij doen er geen eindexamen in.

Profiel kiezen

De beroepsgerichte programma’s in het vmbo zijn sinds 2016 vereenvoudigd, verduidelijkt en geactualiseerd. Leerlingen kiezen uiterlijk aan het eind van het 2e leerjaar voor een profiel. Dat bestaat uit een gemeenschappelijk deel, een profieldeel en het vrije deel. Naast vakken die voor iedereen gelden, Nederlands, Engels, maatschappijleer en een kunstvak, kiest de leerling in de bovenbouw (klas 3 en 4) uit een van de volgende profielen: Bouwen, wonen en interieur; Produceren, installeren en energie; Mobiliteit en transport; Media, vormgeving en ICT; Maritiem en techniek; Zorg en welzijn; Economie en ondernemen; Horeca, bakkerij en recreatie; Groen; Dienstverlening en producten.

Het profieldeel kent een combinatie van twee profielverplichte algemeen vormende vakken en een beroepsgericht profielvak. Dit laatste combineert theorie met praktijk. Het is namelijk de bedoeling dat leerlingen zich tijdens de schoolperiode goed voorbereiden op hun toekomstige beroep of vervolgopleiding. De leerling moet dus goed bedenken welke richting hij in de toekomst op wil. ‘Waar ligt mijn belangstelling, waar ben ik goed in en wat zou ik graag willen leren?’

De meeste scholen bieden minimaal twee profielen aan. In principe vindt regionaal overleg plaats zodat binnen een redelijke afstand een keuze uit alle profielen gemaakt kan worden. Volgens de laatste gegevens (2014) kan 65% van de leerlingen in zijn directe omgeving uit negen profielen kiezen. Het profiel Media, Vormgeving en ICT (MVI), één van de twee profielen met de meeste mogelijkheden voor kunstzinnige/creatieve vakken, wordt maar op een beperkt aantal vestigingen aangeboden. Het andere profiel dat die mogelijkheden ook biedt, Dienstverlening en Producten (D&P), biedt wat meer keuzemogelijkheden. (Voor cijfers onderaan de pagina).

Beroepsgerichte keuzevakken

Naast de gewone kunstvakken, kunnen leerlingen die de beroepsgerichte leerwegen volgen, ook vakken kiezen die kunstgerelateerd zijn. Er is immers ook een vrij deel, dat de leerling al naar gelang zijn belangstelling en competenties zelf kan invullen. Doorgaans biedt een school keuzevakken aan die in het verlengde liggen van de profielen. Dat betekent dat op scholen die MVI en/of D&P aanbieden, keuzevakken worden gegeven als Podium, Tekenen, schilderen en illustreren, 2D en 3D vormgeving en productie, Mode en design e.d. Op dit moment zijn er bij MVI twaalf keuzevakken en bij D&P zeven.

“Ook op andere vmbo-scholen zijn kunstvakdocenten alert en gebruiken de vernieuwingen om de positie van cultuuronderwijs te verstevigen”

 

Het zal geen verwondering wekken dat scholen waar leerlingen kunnen kiezen voor MVI of D&P plus een bijbehorend pakket van kunstgerelateerde vakken, vaak scholen zijn die cultuuronderwijs hoog in het vaandel hebben. Zo treffen we onder de scholen die lid zijn van de Vereniging Cultuurprofielscholen (VCPS) een flink aantal voorbeelden waar docenten op zoek gingen naar verbindingen tussen de avo-vakken en cultuuronderwijs. Ook zijn de vernieuwingen vaak aanleiding om contact te leggen met culturele instellingen buiten het schoolgebouw voor projecten of praktijkopdrachten. Daarnaast wordt steeds vaker gezocht naar aansluiting met de mbo-opleidingen in de regio.
Maar niet alleen cultuurprofielscholen zijn actief. Ook op andere vmbo-scholen zijn kunstvakdocenten alert en gebruiken de vernieuwingen om de positie van cultuuronderwijs te verstevigen, bijvoorbeeld door hun eigen vak zo vorm te geven dat het als keuzevak kan worden aangeboden, of door samen met collega’s projecten te bedenken waarbij ieder vanuit zijn eigen vakgebied kennis levert.

Aanhaken

Voor de kunstvakdocenten die tot nu toe niet erg betrokken waren bij de vernieuwingen zijn er tal van mogelijkheden om alsnog aan te haken. Want vanzelfsprekend hebben deze vakken ook voor leerlingen die een ander profiel kiezen, veel te bieden. Presenteren en vormgeven bijvoorbeeld komen in bijna ieder beroep van pas. Het is dus zaak de directie ervan te overtuigen dat jouw school een bepaald (kunstgerelateerd) keuzevak in het pakket zou moeten opnemen. Voor een aantal leerlingen wordt het er aantrekkelijker door, al valt het niet altijd mee om in het oerwoud van keuzemogelijkheden tot de (ideale) schoolloopbaan op maat te komen.

Cijfers

Uit de tweejaarlijkse Monitor Cultuureducatie voortgezet onderwijs 2017 (Sardes, 2017) blijkt dat bijna 90% van de scholen een visie op cultuuronderwijs heeft, tweederde van de scholen heeft deze ook daadwerkelijk vastgelegd en dit percentage lijkt langzaam te groeien.
Deze percentages betreffen overigens het gehele vo, er zijn geen aparte cijfers voor het vmbo. Wel weten we dat ongeveer 10% van het totaal aantal leerlingen in het schooljaar 2016-2017 eindexamen deed in een kunstvak (DUO). Verreweg de meeste van hen (ca. 85%) doen eindexamen in de beeldende vakken, voor muziek kiest ca. 9%, drama 5% en dans iets minder dan 1%.

Figuur 1  Heeft uw school een visie op cultuuronderwijs? (N schoolleiders 2015=374, 2017=203). Deze percentages betreffen overigens het gehele vo, er zijn geen aparte cijfers voor het vmbo. Wel weten we dat ongeveer 10% van het totaal aantal leerlingen in het schooljaar 2016-2017 eindexamen deed in een kunstvak (DUO). Verreweg de meeste van hen (ca. 85%) doen eindexamen in de beeldende vakken, voor muziek kiest ca. 9%, drama 5% en dans iets minder dan 1%.

Figuur 2 Het % leerlingen dat examen doet in een kunstvak naar discipline (N=137)

Figuur 3 – Welke van de volgende profielen bieden jullie aan? (N=137) Uit onderzoek onder 137 vmbo-directeuren (LKCA, ) blijkt dat op bijna twee derde van de scholen D&P wordt aangeboden, 12% biedt het profiel MVI aan en 9% biedt beide profielen aan.
Op 35% van de scholen wordt geen van beide profielen aangeboden.
In de toekomst verandert er weinig, zeggen de respondenten. Wat betreft MVI blijft het percentage gelijk en bij het profiel D&P wordt een kleine groei verwacht van 3%.

Huub Braam en Melissa de Vreede zijn beiden werkzaam bij het LKCA.

 

Figuur 1 - Heeft uw school een visie op cultuuronderwijs? (N schoolleiders 2015=374, 2017=203)
Figuur 1 - Heeft uw school een visie op cultuuronderwijs? (N schoolleiders 2015=374, 2017=203)
Figuur 2 – Het % leerlingen dat examen doet in een kunstvak naar discipline (N=137)
Figuur 2 – Het % leerlingen dat examen doet in een kunstvak naar discipline (N=137)
Figuur 3 - Welke van de volgende profielen bieden jullie aan? (N=137)
Figuur 3 - Welke van de volgende profielen bieden jullie aan? (N=137)

Meer Informatie