Zo herschep je de canon
Queen Victoria was een groot bewonderaar van de componist Felix Mendelssohn. In 1842 nodigde ze hem uit om naar Londen te komen. Ter ere van zijn komst zong ze een compositie van Mendelssohn genaamd Italien. In die tijd waren rijke mensen helemaal wild van Italië. Lekker eten, goede wijn en een beetje wandelen door de bergen om vervolgens romantische ideeën te ontwikkelen over onbereikbare liefde en een daaropvolgende zelfmoordpoging. Terug naar Buckingham Palace. Queen Victoria was zeer tevreden over haar optreden. Felix moest zich echter wat ongemakkelijk hebben gevoeld. Italien was namelijk niet zijn compositie, maar die van zijn zus, Fanny Mendelssohn.
Zo zit de geschiedenis vol met ongemakkelijke verhalen waarin vrouwelijke componisten en componisten van kleur keihard moesten strijden voor een plekje op de eerste rij. Waarom staan hun namen niet op de wanden van Het Concertgebouw? Waarom staan composities van vrouwelijke componisten en componisten van kleur niet op gelijke voet met die van hun mannelijke witte collega’s? Aan de kwaliteit lag het in elk geval niet. Fanny Mendelssohn en Clara Schumann waren de absolute top van pianisten en componisten in hun tijd. Het kulargument dat ze niet zo bekend zijn als hun mannelijke naamgenoten vanwege kwaliteitsgebrek is hiermee meteen uit de weg geruimd. Ik geef u wat luistersuggesties om mijn claim te controleren:
– Fanny Mendelssohn String Quartet – String Quartet in E Flat Major
– Veronica Jochum – Clara Schumann: Variations on a Theme by Robert Schumann, op. 20
Waar het wel aan lag waren de vele obstakels die zij moesten overwinnen om hun muziek uit te laten voeren of zelfs te laten uitgeven. Fanny liet in eerste instantie haar muziek uitgeven onder de naam van haar broer Felix. Zonder hem had haar muziek waarschijnlijk niet geklonken in die tijd. Ook moesten vrouwen enorm oppassen met trouwen. Dat betekende namelijk dat hun carrière voorbij was. Je kon niet én kinderen baren én in concertzalen spelen. Clara’s vader, tevens haar pianodocent, heeft zich tot in de rechtszaal verzet tegen haar huwelijk. Hij wist namelijk dondersgoed dat ze voorgoed overschaduwd zou worden door haar echtgenoot Robert Schumann. Ten slotte kregen vrouwen veel minder kans om hun muziek in grote concertzalen uit te voeren. Ze mochten hun werk alleen uitvoeren in kleine kring in salons of huiskamers. Dat is onder andere de reden dat je maar weinig symfonieën van vrouwen kan vinden.
Het is verleidelijk om te denken dat uitsluiting vooral een verschijnsel van het verleden is. We houden het vandaag de dag nog steeds in stand. Er is weliswaar meer aandacht voor vergeten componisten in de concertprogrammering of bij NPO klassiek, maar het blijven verhalen in de marge, geschreven vanuit een positie van onderdrukking. Waarom lukt het ons niet om vrouwen en componisten van kleur een gelijkwaardige plek te geven in het curriculum van een conservatorium of een eindexamenklas muziek? Het antwoord is vrij simpel. Het onderwijssysteem is grotendeels gebaseerd op doorgeven van verhalen en tradities. Ik heb als student alles over Beethoven en Brahms geleerd en ik geef dit weer braaf door aan mijn studenten.
De oplossing om uitsluiting tegen te gaan en een rijker verhaal uit het verleden te vertellen is eigenlijk verrassend simpel. Ga gewoon de canon herscheppen! Ik ben er in mijn colleges muziekgeschiedenis aan het Conservatorium van Amsterdam al mee begonnen. De kunst is om het samen met de studenten te doen. Ik laat ze bijvoorbeeld onderzoek doen naar vergeten componisten. Dan komen ze nieuwe namen tegen als Joseph Bologne Chevalier de Saint-Georges en Florence Price. Door hun verhalen te lezen en hun muziek te beluisteren ontdekken de studenten waar de obstakels liggen en hoe deze componisten van kleur ondanks diepgeworteld racisme en onderdrukking hun plek hebben veroverd op het podium. Er komt een nieuwe generatie muziekdocenten aan die deze verhalen weer kan doorgeven. Samen herscheppen we een nieuwe canon met rijke verhalen en prachtige muziek.
Wilt u ook meer muziek ontdekken? Luister dan naar:
– Randall Goosby & Zhu Wang – Florence Price: Adoration
– TMC Fellows – Amy Beach Piano Quintet, Op. 67, mvt. II
– Anne-Sophie Mutter & Mutter’s Virtuosi – Saint-Georges: Violin Concerto No. 2, A Major: III. Rondeau
Jaco van den Dool studeerde docent muziek, haalde zijn master muziekwetenschappen en promoveerde in 2018 op een onderzoek naar de rol van het lichaam in muzikale leerprocessen. Hij is studieleider Docent Muziek aan het Conservatorium van Amsterdam.