Wat studenteninitiatieven vertellen over de gebreken van het kunstonderwijs
Auteur: Joke Alkema | Beeld: Pickpik RF-p
Studenteninitiatieven rond onderwerpen zoals eten, tuinieren en zorg zijn opmerkelijk aanwezig binnen het kunstonderwijs. Onderzoeker Joke Alkema vraagt zich af: is dit een activistische reactie op het dichtgetimmerde onderwijssysteem?
Studenteninitiatieven
“Spaces Inbetween are everywhere and nowhere in a certain way. […] It creates sparks and moments in the institution.” (Amalie Sveske Ourǿ van The Garden Department)
Vanuit mijn interesse in onderwijsontwikkeling en vertrouwen in de wijsheid van studenten ging ik op zoek naar hun stem en ontdekte ik uiteenlopende studenteninitiatieven. Op intuïtieve wijze lijken zij actief vorm te geven aan een gebrek dat breder in het onderwijs wordt ervaren: te weinig ruimte voor verdieping, ontmoeting en experiment (Alkema, J. et al., 2023).
Najaar 2025 sprak ik zeven (oud)studenten van kunsthogescholen over het ontstaan, het doel en de organisatie van hun thematische initiatieven. Ik sprak met leden van The Garden Department (Gerrit Rietveld Academie), Asian Movie Nights (ArtEZ), TISM* (ArtEZ), (mislukt) tuininitiatief (ArtEZ) en E.A.T Collective (ontstaan na Minerva). Deze initiatieven ontstonden tussen 2018 en nu en sommige ervan bestaan nog steeds of leven buiten de kunstacademie voort. Daarnaast woonde ik een online bijeenkomst bij van ELIA over Student-Led Green Initiatives met drie initiatieven: Green Office KABK (NL), FIST Festival of International Student Theatre (RS) en Katerina Gribkoff (IE).
Sociaal tekort in het onderwijs
Ik vraag me af wat studenteninitiatieven ons vertellen over de ontwikkeling die socioloog Pascal Gielen (2023) constateert. Volgens hem leiden regeldruk en bureaucratisering in onderwijs, zorg en het publieke domein tot een sociaal tekort. Er is geen tijd of er zijn te veel regels die verbinding in de weg zitten. Gielen constateert dat dit sociale tekort mensen ertoe aanzet zichzelf te organiseren. Van buurtbakkerij tot commoning art: groepen kunstenaars die met hun werk alternatieven bieden voor maatschappelijke, sociale, politieke kwesties.
Hoe zit dat in het kunstonderwijs dat ook te lijden heeft onder toenemende regeldrang (Hulshof, 2023)? Docenten verliezen tijd, vrijheid en ruimte in strikte onderwijsstructuren. Studenten focussen op beoordeling vanwege korte studietijd en het dwingende systeem. Zijn studenteninitiatieven een reactie op het gebrek aan sociale ruimte?
Ontmoeten en kennisuitwisseling
In gesprekken bleek dat respondenten, afhankelijk van docent of opleiding, vaak vrije en beoordelingsloze leerruimte missen. Zij zien meerwaarde in de vrijheid van initiatieven die bijdragen aan samen leren en verbinden.
Ontmoeten is dan ook de kern van alle initiatieven. Altijd vanuit een gedeelde behoefte zoals voedsel, tuinieren, of aandacht voor Aziatische cultuur en neurodiversiteit.
Daarnaast is kennisuitwisseling belangrijk: van permacultuur tot voedsel, van het afleren van dominante westerse perspectieven tot kennis over neurodiversiteit. Bij The Garden Department leer je hoe je planten voor kledingverf verbouwt. Asian Movie Nights organiseert filmavonden met performances en gesprekken. En bij TISM* komen neurodiverse studenten samen tijdens potluck avonden, special interest powerpoint nights en workshops.
De respondenten typeren hun werk meestal als soft activism, waarin zorg en activisme samenvallen. “[…] ik vind het ergens ook wel activistisch […] dat je goed voor elkaar zorgt in deze structuur waarin er […] prestatiedruk is,” zei Lisa Michelle Bakker, de oprichter van TISM*.
Soft activism en nieuwe kansen
Mijn observatie is dat studenten haarfijn het gebrek van deze tijd voelen en aandacht vragen voor leren in informele, sociale leeromgevingen. Hun soft activism sluit aan bij Gielens beschrijving van commoning praktijken. Die keren zich niet per se tegen iets, maar tonen een alternatief met een transformerende kracht (Gielen, 2023). Voor het kunstonderwijs is de boodschap belangrijker, die Yuchen Li van Asian Movie Nights helder verwoordt:
“Maybe institutions, the best they can do is to support or witness and be a supportive ally .” Erkenning, ruimte en ondersteuning zouden een begin kunnen zijn van verandering.
Joke Alkema is onderzoeker bij AeCT ArtEZ en (mede) hoofdredacteur APRIA, een platform voor onderzoek in en door de kunsten.
Bronnen:
- Alkema, J., Christenhusz, J. De Muijnck, C. Sonderen, P. (2023) ROOM for Critical Research Practices (final report), ArtEZ (interne publicatie).
- Gielen, P. (2023). Het cultureel “gemeen”. Naar een politiek van vertrouwen. Amsterdam: Valiz.
- Hulshof, L. (2023, 1 augustus). De kunstacademie als cateringbedrijf. Metropolism.
Meer lezen:
- Gielen, P., & De Bruyne, P. (2012). Teaching Art in the Neoliberal Realm: Realism Versus Cynicism. Amsterdam: Valiz.
- Thorne, S. (2017). School: A Recent History of Self-Organized Art Education. Sternberg Press.
