Hedendaags artistiek activisme als kunst- en burgerschapsonderwijs
Auteur: Nathalie Roos | Beeld: 1. Workshop door Raul Balai Foto Nathalie Roos 2. The Mirror Barricade / Die Spiegel Barrikade (Dortmund 2016) Tools for Action Foto Bambí Benkö
Het Nederlandse onderwijs is te gehoorzaam. Als we willen voldoen aan de doelen van burgerschapsonderwijs, is frictie nodig. Nathalie Roos onderzocht hoe activistische kunst kan helpen om leerlingen te vormen tot kritische betrokken burgers.
Politieke betrokkenheid van jongeren
In veel democratische landen, waaronder Nederland, groeit de zorg over polarisatie en afnemende sociale cohesie. Europese burgers laten steeds meer wantrouwen zien richting de politiek. Tegelijkertijd winnen radicaal-rechtse populistische partijen terrein, wat zorgen voedt over de stabiliteit van de democratie.
Binnen dit bredere beeld van democratische kwetsbaarheid klinkt de zorg dat jongeren steeds minder maatschappelijk en politiek betrokken zijn. Uit grootschalig Europees onderzoek naar burgerschapsvaardigheden van 14-jarigen (Schultz et al. 2022) blijkt dat Nederlandse jongeren relatief laag scoren op betrokkenheid en participatie. Zo nemen zij minder vaak deel aan protestacties en demonstraties en verwachten zij weinig van hun eigen politieke inzet in de toekomst (Daas et al. 2022).
Wet Burgerschapsonderwijs
Om deze ontwikkeling te keren legt de vernieuwde Wet Burgerschapsonderwijs (2021) sterker de nadruk op actief burgerschap en sociale cohesie. In 2024 zijn bovendien nieuwe conceptkerndoelen opgesteld die het belang van burgerschapsvorming verder versterken (SLO 2024).
In de nieuwe kerndoelen staat dat burgerschapsonderwijs leerlingen moet voorbereiden op actieve en verantwoordelijke deelname aan een diverse en democratische samenleving (SLO 2024). Daarbij gaat het niet alleen om sociale relaties, maar ook om de verhouding tussen mens en planeet. Door betekenisvolle ervaringen leren leerlingen democratische waarden in praktijk te brengen, hun identiteit te ontwikkelen en zich in verschillende perspectieven in te leven. De school wordt daarbij gezien als mini-samenleving waar leerlingen met deze waarden kunnen oefenen.
‘Onderzoek laat zien dat gehoorzaamheid eerder wordt beloond dan actieve participatie.’
Burgerschap en (on)gehoorzaamheid
In de praktijk botst dit ideaal vaak met de realiteit. Onderzoek laat zien dat gehoorzaamheid eerder wordt beloond dan actieve participatie, waardoor scholen slechts beperkt bijdragen aan democratische betrokkenheid (Visser 2025). Ook burgerschapsdocent Ingrid Faas (2025) wijst op de spanning tussen democratische idealen en hiërarchische schoolstructuren. Zij stelt dat juist deze frictie ruimte biedt voor democratische vorming.
Sociologen Zimenkova en Hedtke (2013) signaleren daarnaast dat er weinig aandacht is voor niet-conformistische vormen van activisme en betrokkenheid in het onderwijs. Leerlingen zouden juist moeten reflecteren op hun burgerrechten en hun mogelijkheden om ongelijkheden te veranderen, in plaats van het systeem als vanzelfsprekend te accepteren.
Deze vormen van kritisch en actief burgerschap zijn kenmerkend voor hedendaagse artistiek-activistische praktijken. Hun werkwijzen sluiten aan bij doelen van burgerschapsonderwijs, zoals: verschillen van mening onderzoeken, maatschappelijk onrecht analyseren en nadenken over vormen van actie, inclusief burgerlijke ongehoorzaamheid. In mijn PhD onderzoek ik daarom het potentieel van kunstonderwijs als een vorm van burgerschapsonderwijs, met een focus op activistische vormen van burgerschap.
Artistiek activisme
Cultuurtheoreticus Boris Groys (2018) beschrijft artistiek activisme als het vermogen van kunst om te functioneren als een middel voor politiek protest en sociaal activisme. In plaats van sociale en politieke omstandigheden enkel te bekritiseren, streven activistische kunstenaars ernaar deze via kunst te veranderen—niet zozeer binnen, maar buiten de kunstwereld (Groys, 2018).
Waar ‘gewoon’ activisme zich doorgaans beperkt tot maatschappelijke kritiek, biedt artistiek activisme een extra element: een alternatieve ervaring (Gielen & Lijster, 2017). Activistische kunstenaars presenteren geen eenduidige oplossingen, maar creëren nieuwe vormen en ervaringen die onze politieke verbeelding voeden. Dit maakt artistiek activisme een interessante inspiratiebron voor onderwijs dat jongeren wil voorbereiden op creatieve, kritische en actieve vormen van burgerschap.
Dealing with the real stuff
Als onderdeel van mijn PhD voerde ik een kwalitatieve evaluatiestudie uit over kunst- en burgerschapsproject Dealing with the real stuff. In dat project ontwierpen en implementeerden vwo4-leerlingen van een middelbare school in Amsterdam een artistiek-activistische actie in de publieke ruimte. Het bestond uit twee projectdagen en een periode waarin leerlingen hun eigen artistiek-activistische interventie in de publieke ruimte uitvoerden. Het kwalitatieve evaluatieonderzoek bestond uit semi-gestructureerde interviews (14 leerlingen, 2 docenten), niet-participerende observaties tijdens alle projectonderdelen, documentanalyse van 27 reflectieverslagen van leerlingen, en learner reports (15 leerlingen) over persoonlijke en inhoudelijke leerervaringen.
…
Benieuwd naar het project en naar de ervaringen van leerlingen en docenten? Lees het volledige artikel in KZ01/2026!
Nathalie Roos is docent aan de Breitner Academie (AHK), onderzoeker bij Lectoraat Kunsteducatie (AHK) en PhD kandidaat bij de afdeling Kunst en Cultuur aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Deze bijdrage is gebaseerd op haar eerder verschenen artikel ‘To Throw Oneself Into the Fray’ in ‘The International Journal of Art and Design Education’.
Bronnen
- Daas, R. et al. (2022). Burgerschap in Beeld: Burgerschapscompetenties en burgerschapsonderwijs in vergelijkend perspectief. Amsterdam University Press.
- Desai, D. (2017). Artistic Activism in Dangerous Times: Teaching and Learning against the Grain. Visual Inquiry, 6(2): 135-145.
- Faas, I. (2025). Past Activisme in het Onderwijs? Dealing with the Real Stuff: Kunst, Activisme en Burgerschap in het Onderwijs. Framerframed.nl.
- Groys, B. (2018). On art activism. E-Flux Journal, 56(6).
- Hedtke, R. & Zimenkova, T. (2013). Education for Civic and Political Participation: A Critical Approach. Abingdon (VK): Routledge.
- Sholette, G. (2022). The Art of Activism and the Activism of Art. London: Lund Humphries.
- Schultz, W. et al. (2022) Education for Citizenship in Times of Global Change. IAE.nl.
- SLO (2024). Conceptkerndoelen burgerschap en toelichtingsdocument. Amersfoort: SLO.
