Van ongelukkige klas naar hoopvolle toekomst: ‘Futures Literacy’ hoort thuis in (kunst)onderwijs

Blog / Arida Bandringa / 28-05-2026

Toekomstdenken maakt, samen met de vakken burgerschap en kunst, de toekomst creatief en hoopvol. Dat beargumenteert Arida Bandringa in deze blog. Maar hoe pak je dat als kunstdocent nou aan? Ook daarvoor heeft ze een mooie tip!

Op LinkedIn kwam ik het veelgelikete essay ‘Er zit vaak een ongelukkige klas voor me’ tegen, van conrector en docent Willem Jan van Klinken. Hierin schetst hij een helaas herkenbaar beeld van de mentale gesteldheid van jongeren. Sinds de coronacrisis is hun welzijn zichtbaar verslechterd. Onderzoek uit 2021 van het Nederlands Jeugdinstituut en het Trimbos-instituut laat zelfs zien dat het welbevinden van scholieren op het laagste punt staat sinds het begin van de metingen in 2001.

Futures Literacy, in het Nederlands ‘toekomstgeletterdheid’, is een vaardigheid die in het onderwijs nog vaak onderbelicht blijft. Dat is een gemiste kans, want zoals UNESCO het omschrijft: “It is the skill that allows people to better understand the role of the future in what they see and do.” De manier waarop jongeren naar de toekomst kijken, beïnvloedt dus direct hoe zij zich vandaag voelen, denken en handelen. Juist daarom kan nadenken over mogelijke en wenselijke toekomsten jongeren helpen om nú steviger in het leven te staan.

De vaardigheid van toekomstgeletterdheid gaat namelijk niet over voorspellen, maar over verbeelden en onderzoeken. Het helpt jongeren bewuste keuzes te maken over hun eigen leven, kritisch te denken en meer grip te krijgen op een toekomst die vaak onzeker lijkt. Ook kan het in gesprek gaan over verschillende toekomstbeelden zorgen voor meer empathie en voor verbinding met elkaar. Jongeren veranderen zo van passieve toeschouwers in actieve deelnemers van de samenleving.

Tegelijkertijd vraagt dit om nuance: wanneer toekomstdenken alleen focust op rampscenario’s kan het juist angst vergroten. Daarom is het belangrijk dat Futures Literacy niet alleen problemen zichtbaar maakt, maar ook ruimte biedt voor hoop, verbeeldingskracht en handelingsperspectief. Daarmee raakt Futures Literacy direct aan zowel het kunstonderwijs als het vak burgerschap.

Waar burgerschap leerlingen uitnodigt na te denken over hun rol in de samenleving van morgen, biedt kunstonderwijs ruimte om die mogelijke toekomsten te verbeelden, bevragen en vorm te geven. Door jongeren actief te laten onderzoeken hoe de toekomst eruit zou kunnen zien, leren zij maatschappelijke vraagstukken analyseren, verschillende perspectieven begrijpen en creatieve oplossingen bedenken. Kunst stimuleert daarbij de verbeeldingskracht en maakt ruimte voor persoonlijke expressie, twijfel en nieuwe ideeën. Zo maken Futures Literacy, burgerschap en kunst samen de toekomst niet alleen concreet en persoonlijk, maar ook creatief en hoopvol.

Om met leerlingen of studenten op een creatieve manier aan de slag te gaan met toekomstdenken is ‘backcasting’ een goede methode. Daarbij vertrek je vanuit een gewenst toekomstbeeld en redeneer je terug naar het heden. Welke stappen zijn nodig om die toekomst mogelijk te maken? De speculatieve film Planet City laat zo’n gedachte-experiment zien: wat als de hele wereldbevolking samen zou wonen in één hyper-dichtbevolkte metropool, terwijl de rest van de aarde teruggegeven wordt aan de natuur?

1. Still Planet City – Indoor Mega Farm Liam Young (2020)

Planet City klinkt extreem, maar juist zulke scenario’s zetten aan tot nadenken over hoe we leven, consumeren en samenleven. Futures Literacy is daarom meer dan een creatieve oefening. Het geeft jongeren taal en verbeeldingskracht om met onzekerheid om te gaan. Door te ontdekken dat de toekomst niet vaststaat en beïnvloedbaar is, groeit ook hun gevoel van autonomie, hoop en betekenis. En dat zijn precies de elementen die essentieel zijn voor het welzijn van jongeren – én voor betrokken burgerschap.

2. Still Planet City – Algae Lakes Liam Young (2020) 3. Still Planet City – City Cliffs Liam Young (2020)

Meer weten?

Vind meer informatie over Futures Literacy op de website van Unesco.
Bekijk de TED Talk van regisseur Liam Young over zijn film Planet City.
Lees het boek Speculative Everything om design te gebruiken als instrument om ook ideeën (en niet alleen dingen) te creëren en te speculeren over mogelijke toekomsten.
Gebruik deze videoles van kunstenaar Jasna Rok over een mogelijke toekomst van kleding.
Speel de Design Fiction game om creatief op stoom te komen met toekomstdenken.
Ga aan de hand van dit rollenspel met je klas aan de slag met backcasting. In deze werkvorm kruipen studenten in de huid van verschillende belanghebbenden uit een duurzame toekomst.

Arida Bandringa begeeft zich als onderwijsinnovator en educatief ontwerper op het snijvlak van kunst, wetenschap, technologie en kritisch burgerschap. Ze heeft 20 jaar ervaring als docent beeldende vorming en CKV.