Dansduet op school maakt seksueel grensoverschrijdend gedrag bespreekbaar onder jongeren
Auteurs: Nancy Schouten & Iris Venema | Beeld: 1. Poster Schaduwdansen door leerlingen Rakavi en Mara onder begeleiding van Iris Venema 2-4. Schaduwdansen Fotografie Jasper van Joolen
Hoe maak je seksueel grensoverschrijdend gedrag bespreekbaar onder jongeren? Via een dansduet op school, besloten masterstudenten Kunsteducatie Iris Venema en Nancy Schouten. Met hun kunsteducatieve project Schaduwdansen zetten zij een kwetsbaar thema om naar een krachtig gesprek.
Kunsteducatief project Schaduwdansen
Deels vanuit eigen ervaring kennen wij de urgentie van de groeiende aandacht voor grensoverschrijdend gedrag. We weten dat sommige ervaringen moeilijk in woorden te vatten zijn, maar soms wel te vertalen naar kunst. Daarom wilden wij een kunsteducatief project opzetten waarin we een kunstervaring inzetten als prikkel tot dialoog, om meer begrip en empathie rondom seksueel grensoverschrijdend gedrag te creëren.
Het eindresultaat is de dansvoorstelling Schaduwdansen met voorbereidende les en nagesprek. Maar het proces was minstens even belangrijk. We maakten de voorstelling samen met kunsteducatieve partners, jonge professionals en leerlingen, die we aan elkaar verbonden in gedeeld eigenaarschap over de voorstelling.
Van kwetsbaar thema naar krachtig project
Het kwetsbare karakter van dit thema maakte dat we een extra zorgvuldig doordacht plan wilden ontwikkelen. Daarom namen we de tijd voor een oriënterende fase, waarin we gesprekken voerden met onder andere een seksuoloog en een danstherapeut.
We kozen voor Haarlem als locatie: een stad waar seksueel grensoverschrijdend gedrag een veel voorkomend maar vaak onbesproken probleem is. Waar eerdere initiatieven zoals Haarlem Breekt de Stilte en Nachtwacht Haarlem gericht waren op volwassen vrouwen in het uitgaansleven, legden wij de focus op jongeren binnen een schoolcontext.
Wij vonden onze opdrachtgever in conrector Schoots van het Coornhert Lyceum, die direct de urgentie en waarde van het project inzag: “Leerlingen maken regelmatig mee dat anderen over hun grenzen gaan en ze hoeven dit niet voor zichzelf te houden.” Ons project werd geïntegreerd in de reeds bestaande projectweek met als thema ‘grenzen’. Drie VMBO-2 klassen bezochten in dit kader onze première, na een voorbereidende les.
Dans als vertaler
Hoewel wij zelf een beeldende (Iris) en muzikale (Nancy) achtergrond hebben, kozen we bewust voor dans als creatieve ingang. Lichamelijke en non-verbale kunstvormen werken namelijk goed, zo lazen we tijdens ons literatuuronderzoek, bij het bespreekbaar maken van gevoelige thema’s en het stimuleren van empathie en assertiviteit (Bamford, 2006; Lobo & Winsler, 2006). Inspiratie vonden we in de voorstelling Doe maar niet van Lotte Timmermans en Lara Knoops, waarin dans fysieke grenzen zichtbaar en bespreekbaar maakt voor groep 7-8 van de basisschool.
Jonge makers
We vonden het belangrijk om te werken met jonge makers omdat zij dicht bij de belevingswereld van jongeren staan. Daardoor kunnen zij het thema op een geloofwaardige en toegankelijke manier vertalen naar de doelgroep. Daarbij gingen we op zoek naar partners uit de kunsteducatie om de voorstelling stevig in te bedden in een educatief programma. Onze rol als projectleiders bestond, naarmate het project vorderde, steeds meer uit faciliteren en monitoren. Wij zochten financiering, samenwerkingen en kaderden de thematiek in, en legden vervolgens ons vertrouwen in de partners voor de uitvoering van hun deel van het project.
Camila Zuluaga (Kikid) ontwierp samen met Romeo Donk (Triple Threat) de voorbereidende les. Jean Leliveld (Triple Threat) componeerde de pianomuziek en Robin Balk (Dansstudio Flex) ontwikkelde de choreografie, een duet van zeven minuten waarin ze zelf ook danste. We kwamen regelmatig met zijn allen samen om alle onderdelen af te stemmen op elkaar, de doelgroep en het doel: het zichtbaar en bespreekbaar maken van seksueel grensoverschrijdend gedrag onder jongeren.
Leerlingen betrekken
Daarnaast werden bestaande talenten binnen de school benut. Leerlingen van de afdeling techniek verzorgden – naar eigen inzicht – licht en geluid tijdens de voorstelling in de theaterzaal van de school. Gedurende het hele proces waren twee leerlingen nauw betrokken bij de inhoud en vorm(geving) van het project.
Juist deze samenwerking bleek een belangrijke succesfactor. Door leerlingen en jonge professionals actief te betrekken, ontstond eigenaarschap en herkenning. Het project werd daardoor niet iets dat ‘van buitenaf’ werd aangeboden, maar iets waarin jongeren zichzelf konden herkennen. Zo opperden enkele leerlingen zelf: “We zouden een premovie moeten maken, zodat de leerlingen weten wat ze kunnen verwachten en ze er serieus mee omgaan.” Deze premovie maakten de leerlingen vervolgens zelf, net als de trailer.
Leerlingen in gesprek
Tijdens een brainstormsessie met jonge professionals en betrokken leerlingen ontstond het idee om het thema vanuit meerdere perspectieven te benaderen, zodat zo veel mogelijk leerlingen zich erin konden herkennen. Een leerling zei tijdens de brainstorm bijvoorbeeld: “Er zullen leerlingen in de klas zijn die niet serieus zullen omgaan met dit onderwerp, die stoer gaan doen en het nut er niet van inzien.” Dit vormden we samen om tot een gespreksstarter in de vorm van stelling 1: ‘Het is onzin om met elkaar te praten over grensoverschrijdend gedrag.’ Leerlingen met aversie tegen dit project kregen met deze stelling direct een stem.
Uiteindelijk ontwikkelden we prikkelende stellingen vanuit verschillende perspectieven: omstander, slachtoffer en ook dader. Zoals stelling 2: ’Ik kan aan iemand merken wanneer hij/zij/hen een aanraking niet prettig vindt.’
Dansvoorstelling op school
Elke klas bezocht een eigen voorstelling in de theaterzaal van school, waarbij de mentor en zorgcoördinator aanwezig waren om een veilige sfeer te waarborgen. De leerlingen zaten bewust in een halve cirkel rondom de dansers en pianist. Deze opstelling zorgde niet alleen voor goed zicht op de voorstelling, maar ook voor meer zichtbaarheid binnen de groep, waardoor er minder ruimte was voor ongepaste reacties. In deze kleinschalige en veilige setting ontstond ruimte om te reflecteren op eigen ervaringen.
De klas werd vervolgens verdeeld in drie groepen. Onder begeleiding van een dialoogbegeleider van Triple Threat of Kikid gingen de leerlingen per perspectief met elkaar in gesprek. De dansers en pianist namen deel aan de gesprekken met de verschillende groepen, waardoor hun betrokkenheid ook na de voorstelling voelbaar bleef en de afstand tussen makers en publiek verdween.
Leerlingen reageerden onder andere met uitspraken als: “De dader wil stoer overkomen” en “Iets kan voor jou normaal zijn, maar voor een ander niet.” Tijdens de gezamenlijke afsluiting kwamen de verschillende perspectieven samen en ontstond ruimte voor begrip, empathie en bewustwording. Een leerling verwoordde dit als volgt: “Ik vind het fijn, want nu kunnen mensen die het hebben meegemaakt er beter over praten en voelen ze zich meer gehoord.”
Met Schaduwdansen hopen wij andere scholen en kunsteducatieve organisaties te inspireren om kunst in te zetten als middel voor maatschappelijke bewustwording en dialoog onder jongeren.
Meer weten?
Bekijk de reportage van Haarlem105.
Mail bij interesse in dit project naar n.schouten@coornhert.nl
Bronnen
- Bamford, A. (2006). The wow factor: Global research compendium on the impact of the arts in education. Waxmann.
- Lobo, Y. B., Winsler, A. (2006) The Effects of a Creative Dance and Movement Program on the Social Competence of Head Start Preschoolers. Social Development 15(3): p. 501 – 519.
Nancy Schouten studeerde Schoolmuziek (nu: Docent Muziek) aan het Rotterdams Conservatorium en musicalacteur aan de Dutch Academy of Performing Arts in Den Haag. Momenteel is ze werkzaam als docent muziek, mentor en cultuurcoördinator op het Coornhert Lyceum in Haarlem.
Iris Venema heeft Fine Arts and Design in Education gestudeerd aan Maastricht Institute of Arts (nu Kunstacademie Maastricht). Momenteel is ze werkzaam als docent Art en Design, vakontwikkelaar en vakgroepvoorzitter voor de Rijksdienst Justitiële Jeugdinrichting de Hartelborgt op het Kompas College in Spijkenisse.