Verzet ben jezelf
Auteur: Lisa Kleeven | Beeld: Pickpik RF-p
Verzet hoeft niet altijd groots en meeslepend te zijn. Museum educator Lisa Kleeven deelt inspirerende voorbeelden van microrevoluties, passief en creatief verzet. Van de Verenigde Staten tot Turkije, van miniatuurbeeldjes tot haarkammen. Door te creëren eisen onderdrukte mensen hun menselijkheid terug.
Bij revolte denk ik aan een grote opstand, aan mensenmassa’s die in beweging komen. Maar verzet hoeft niet groots, gewelddadig of luid te zijn. Het kan beginnen bij kleine, alledaagse keuzes. Door tegen regels of verwachtingen in te handelen, simpelweg omdat iets voor jou niet klopt. Dat kan met humor. Zo werd acteur Idris Elba eens gevraagd naar zijn achtergrond, waarop hij antwoordde: “een witte muur.” Cultureel antropoloog Sinan Çankaya noemt dit soort alledaagse acties microrevoluties: kleine manieren waarop mensen zich verzetten tegen ongelijkheid en discriminatie, door vanzelfsprekendheden uit te dagen en te bevragen.
Soms bestaat verzet juist uit iets níét doen. Zo had de ogenschijnlijk kleine handeling van Rosa Parks – niet opstaan in de bus – een enorme impact op de rassenscheiding in de Verenigde Staten in de jaren ‘50. Een ander krachtig voorbeeld van verzet door niets doen is de Standing Man in Turkije. In 2013 stond kunstenaar Erdem Gündüz urenlang stil op het Taksimplein uit protest tegen politiegeweld. Al snel gingen anderen naast hem staan. Zijn ‘niets doen’ groeide uit tot een wereldwijd protest, waarbij duizenden mensen zwijgend en stil op pleinen stonden.
Zo zijn er natuurlijk tal van kunstenaars die met hun werk in verzet komen tegen de status quo. Schrijvers, politici en kunstenaars spelen een belangrijke rol in het verwoorden en verbeelden van een alternatieve, rechtvaardigere wereld. Er zijn waanzinnig veel voorbeelden van creatief verzet: verzet waarbij mensen kunst en cultuur inzetten om onrecht zichtbaar te maken en regels uit te dagen of te omzeilen.
Het inspirerendste vind ik de voorbeelden van vaak anonieme mensen. Soms klein en subtiel. Zoals de demonstrerende miniatuurfiguurtjes die in Rusland in de openbare ruimte geplaatst worden, omdat openlijk demonstreren onmogelijk is geworden. Of posters, graffiti en stickers tegen de oorlog in Oekraïne, waar een andere stem dan die van de staat zichtbaar wordt gemaakt.
Een conservator beschreef een versierde uit hout gesneden haarkam gemaakt door een tot slaaf gemaakt persoon als creatief verzet. Toen ik dat hoorde kon ik nooit meer hetzelfde naar die kam kijken. Het was wellicht niet gemaakt als bewust of expliciet herkenbaar verzet. Maar door het zo te noemen werd me ineens heel duidelijk dat door iets moois te creëren in een systeem waarin je wordt ontmenselijkt, de maker diens menselijkheid terug opeist.
En dat is wat creatief verzet laat zien: dat we menselijk zijn. Dat we hoop, veerkracht en creativiteit kunnen inzetten om onszelf en onze wereld vorm te geven. Ook onder onmenselijke omstandigheden. Dat is wat ik leerlingen wil meegeven: Verzet kan beginnen bij jou – bij wat jij doet, zegt of juist niet doet. Jij bent niet verantwoordelijk voor het onrecht en hoeft dit niet te dragen, alleen te weigeren het normaal te vinden. Verzet ben jezelf.
Lisa Kleeven is museum educator met een achtergrond in Genderstudies. Ze werkt bij het Wereldmuseum en werkte bij Foam. In haar educatieve projecten combineert ze kunst, wereldburgerschap en maatschappelijke thema’s.
