Zet beide handen in: Verbindend Gezag® in het kunstonderwijs
Auteur: Igor Vrebac | Beeld: 1. Igor Vrebac Foto Studio Tilde 2-3. PickPik R-Fp
Igor Vrebac begeleidt kunstvakdocenten en schoolteams bij het creëren van veilige, inclusieve leer- en maakprocessen. Dit doet hij aan de hand van de methode Verbindend Gezag® & Geweldloos Verzet. In dit artikel deelt hij drie praktische tips waar je direct mee aan de slag kunt.
Kwetsbaar
Vroeger, in de repetitiestudio, voelde het vanzelfsprekend: veiligheid, vertrouwen en ruimte om je kwetsbaar op te stellen binnen een co-creatief proces. Als danstheatermaker was ik nauwelijks bewust bezig met deze voorwaarden. Iedereen deed altijd enthousiast mee en samen zochten we naar wat nodig was om een idee tot leven te brengen. Vooral dat kwetsbaar opstellen gebeurde bij mij op de automatische piloot, want communiceren vanuit mijn behoefte en emotie leverde verbinding op.
Pas toen ik in het voortgezet onderwijs begon te werken, viel me iets op: in de praktijk winnen machteloosheid, ordeproblemen en controledrang het vaak van het maakproces. Leerlingen zitten er, in tegenstelling tot professionele performers, niet vrijwillig. Gezag houden vanuit kwetsbaarheid en zelfcontrole is daarom moeilijk. En dat terwijl een kunstles juist draait om expressie, emoties, chaos en flow. Hoe begeleid je dat veilig en inclusief? Hoe sta je stevig in je gezag zonder te straffen of leerlingen eruit te sturen?
Geweldloos verzet
Voor mij biedt Verbindend Gezag® & Geweldloos Verzet van de Israëlische psycholoog Haim Omer hierin een helder en werkbaar kompas. In de jaren negentig vertaalde hij het gedachtegoed van Martin Luther King en Gandhi naar een vernieuwende opvoedvisie. De methode is succesvol in de jeugdzorg omdat het de focus verlegt van de jongere naar degene die het gezag draagt (ouder/verzorger/docent).
Het richt zich dus niet op het controleren van het gedrag van de ander, maar op wat jij – samen met je collega’s – kunt doen om onacceptabel gedrag geweldloos te begrenzen en tegelijkertijd in relatie tot de jongere te blijven. Eén hand begrenst terwijl de andere uitreikt om in verbinding te blijven. Hieronder deel ik drie praktische tips die je morgen kunt inzetten, zowel preventief als interventie.
Tip 1: begin je les met een lied
Stel een afspeellijst samen met muzieknummers die de jongeren leuk vinden. Begin iedere les met een van die nummers en laat vervolgens de leerling die het gekozen heeft erover vertellen. Wees nieuwsgierig en stel vragen. De volgende keer is een andere leerling aan de beurt. Op deze manier voelen de leerlingen zich gezien, krijg je inzicht in hun leefwereld én haal je thema’s op voor je lessen. Het werkt preventief, verbindend en is een investering in de relatie. Sta je in je kracht? Draai de rollen om en laat zelf iets zien of horen. Voel je ook vrij om andere kunstvormen te gebruiken.
Tip 2: maak samen afspraken
Verwacht niet dat leerlingen automatisch jouw regels volgen, zeker niet als gastdocent. De kans bestaat dat je ‘getest’ wordt in je gezag en kwetsbaarheid door en voor de groep. Neem daarom bewust de tijd om samen afspraken te maken: wat hebben we nodig om in rust en met plezier te kunnen maken? Maak er iets creatiefs van en hang het op. Gaat het mis? Dan hoef je niet te straffen, maar verwijs je naar hun afspraken. Dat vergroot eigenaarschap en verantwoordelijkheid van de leerlingen en maakt jouw gezag rustiger. En onthoud: je hoeft niet te winnen, alleen vol te houden.
Tip 3: begrens onacceptabel gedrag
Gaat een leerling over de grens? Stuur hem niet meteen eruit, maar kondig rustig aan dat het gedrag niet oké is en dat je er later op terugkomt. Dit heet ‘de boekenlegger’. Jij blijft fysiek aanwezig, reguleert je eigen emoties en voorkomt klassikale of publieke escalatie. Later vraag je om herstel van de relatie. De leerling mag bepalen hoe die het goed maakt. Jij verdraagt dat het wellicht anders is dan volgens jouw normen. Gaat het om grote schade? Dan mag jij als gezagsdrager aangeven wat je van de leerling verwacht en vragen wat die daarin nodig heeft om zich gesteund te voelen. Dat beklijft meer dan straffen, omdat je samenwerkt met de leerling zodat die zijn verantwoordelijkheid neemt.
Twee handen
Ik zie kansen voor kunstvakdocenten om meer te oefenen met grenzen stellen. Vaak wordt gedacht dat begrenzen moeilijk is of is er angst om de leerling af te wijzen. Maar er is een verschil tussen de leerling afwijzen en gedrag begrenzen. Binnen realistische grenzen kan er juist inclusiever en creatiever gewerkt worden. Efficiënt gezag gaat gepaard met één hand uitsteken om in verbinding te blijven en één hand die bepaald gedrag begrenst. Je twee (symbolische) handen: zet ze in!
Igor Vrebac begeleidt kunstvakdocenten en schoolteams bij het creëren van veilige, inclusieve leer- en maakprocessen. Hij heeft een achtergrond als danstheatermaker en werkt in het kunst- en cultuuronderwijs tevens als artistiek coördinator en projectleider.
