Als artist educator op zoek naar collectiviteit
Auteur: Inès Buter | Beeld: Inès Buter 1. Vanuit de vraag “wat brengt jou naar Wongema” schreef iedereen op kleine post-its kernwoorden op. In subgroepen werden er koepeltermen bedacht voor deze kernwoorden 2. Samen eten aan de lange tafel in Wongema 3. Pagina over de samenwerking met Ilse in het kookboek
In een tijdperk van crisissen en heersend individualisme, biedt collectiviteit een belangrijk alternatief. Als artist educator onderzocht ik het belang van collectiviteit in relatie tot kunst, educatie en werelden daarbuiten. In dit artikel licht ik twee belangrijke ingrediënten van mijn onderzoek uit: het concretiseren van collectieve waarden en de kracht van samen eten.
In Wongema, een creatieve herberg in het Groningse Hornhuizen, werkte ik samen met filosoof Marjolein Salemink om de collectieve waarden van deze ontmoetingsplek voor mensen uit de stad en de omgeving in kaart te brengen en om te zetten naar een plek die door vele mensen wordt gedragen.
Samen met Salemink organiseerde ik een vrijwilligersweekend om een gemeenschappelijke basis voor de ontwikkeling van Wongema te vinden. We vroegen deelnemers kernwoorden op te schrijven over hun connectie met Wongema en deze te clusteren, waarna elke groep een ‘koepelterm’ bedacht. Uiteindelijk kwamen we als groep tot negen kernwaarden, die richting gaven aan de toekomst van Wongema. We bespraken de obstakels voor het naleven van deze waarden en ontwikkelden actiepunten. De input van alle betrokkenen werd gedeeld via een door ons ontworpen vrijwilligerswebsite. Hierop publiceerden we de kernwaarden met bijhorende actiepunten, naast concrete oproepen voor betrokkenheid. Bijvoorbeeld: om de waarde ‘zorg voor het gebouw’ te realiseren, werd een klusgroep opgericht voor onderhouds- en schoonmaakklussen.
Dit proces van waarden verzamelen en toepassen gaf niet alleen richting aan de toekomst van Wongema, maar liet ook zien hoe collectiviteit kan groeien door samen gedeelde waarden te vinden en in de praktijk te brengen.
De kracht van samen eten
Tijdens mijn onderzoek ontdekte ik dat samen eten een krachtige manier kan zijn om verbinding te voelen. In Wongema, waar we altijd gezamenlijk aan een lange stamtafel eten, is deze kracht voelbaar. Aan tafel vind je vaak een bont gezelschap, maar ondanks onderlinge verschillen zijn er vaak meer gelijkenissen dan je aanvankelijk zou denken. Dat geeft een troostend gevoel, dat je door iets ogenschijnlijk simpels als het samen eten van een maaltijd kan breken met vooroordelen en verbinding kan voelen.
Daarnaast vindt samen eten vaak plaats in een context waarin iedereen bijdraagt, zoals met een gerecht bereiden of opdienen, afwassen, of deelnemen aan een gesprek. Het creëert een sfeer van vertrouwdheid, gedeelde verantwoordelijkheid en onderlinge steun. Ook kan er in de manier waarop het eten wordt bereid en gegeten veel kennis schuilen. Een voorbeeld hiervan is mijn samenwerking met wildplukker en zelfbenoemd moderne heks Ilse Donker. Toen ik haar bezocht op de anti-kraakplek de Paradijsvogeltuin in Groningen leerde ze mij een wildplukritueel. Iedereen zocht eerst zelf een tijd planten. Daarna kwamen we terug in de groep en vertelden we iets over de planten die we zagen. Van alle eetbare planten maakten we thee, die we samen opdronken. Deze handeling bleek een katalysator voor gesprekken over de verbinding tussen mens en natuur, en hoe we als samenleving kunnen leren om zorgvuldiger met onze omgeving om te gaan. De verbinding met eten en drinken werd een manier om mijn definitie van collectiviteit uit te breiden naar niet-menselijke entiteiten, zoals planten en dieren, en om zo een bredere benadering van samenwerking te ontwikkelen.
Van eettafel naar kookboek
De kracht van samen eten inspireerde me om een kookboek te maken waarin collectiviteit centraal staat. Zo ontstond het recept ‘Onder de Grens, Op de Grens, Boven de Grens’ in Wongema. Dit recept moedigt groepen aan om samen grenzen te verkennen en kaders te stellen, zodat irritaties voorkomen kunnen worden. Een ander recept, ‘Ritueel voor de Aarde’, is gebaseerd op mijn samenwerking met Ilse Donker. Dit recept nodigt de lezers uit om te leren spreken en empathie te voelen voor andere entiteiten, zoals planten en dieren.
De recepten in mijn kookboek dienen als inspiratiebron en als uitnodiging om te experimenteren met de ingrediënten van collectiviteit. De metafoor van koken en experimenteren met ingrediënten kan helpen om collectiviteit te realiseren. Als artist educator kun je beginnen met het stimuleren van collectiviteit door bijvoorbeeld lessen te beginnen met een gezamenlijk moment, zoals een kop thee delen, samen waarden opstellen of een gezamenlijke lunch als afsluiting van de les te initiëren. Collectiviteit biedt ons een kans om kunst en educatie te herdefiniëren als ruimtes waarin ontmoeting en verbinding kunnen ontstaan.
Welke ingrediënten heb jij nodig om verbinding met anderen te creëren?
Inès Buter is kunstenaar, kok en educator in Groningen, met een focus op samenwerking en collectieve processen. Ze werkt voor de creatieve herberg Wongema en geeft les over kunst en ecologie aan de kunstacademie Minerva.
Zie pagina 34-35 van Kunstzone #5 (2024) voor een impressie van het kookboek.