Clown Nada Elissa leert mensen in Caïro dat twijfelen mag
Dit portret is het tweede in een serie van vier portretten over kunsteducatoren op onverwachte plekken.
Auteur: Ilja Geelen | Beeld: 1. Clown Nada Elissa Foto Cornelia Pauer 2. Nada Elissa geeft les Foto Eyad Hossam 3-4. Leerlingen Foto Eyad Hossam
Een miljoenenstad als Caïro lijkt weinig ruimte te bieden voor een kwetsbare houding. Toch is dat precies wat de Egyptische community educator Nada Elissa met haar volwassen leerlingen voor elkaar krijgt. In haar lessen in clowning duldt ze alles behalve onoprechtheid. In emoties en onhandigheid schuilt voor haar het plezier van mens-zijn.
Clownworkshop in Caïro
In februari 2025 volgde ik een intensieve clownworkshop in Caïro. Een vorm van fysiek theater waarin humor ontstaat door oprechte onhandigheid, vaak met zowel fysiek als sociaal geklungel. Een maand lang kwamen we elk weekend samen om acht uur lang alle maskers af te pellen. Want, leerden we, clowning (clown zijn) gaat om oprecht zijn. Je moet dicht bij jezelf blijven, intuïtief reageren en het publiek deel maken van de onwennigheid van het niet weten wat je volgende stap is. De workshop werd geleid door de Egyptische Nada Elissa, opgegroeid in Caïro en pgeleid in Frankrijk en Spanje als bioloog, fotograaf, danser én clown. In een verborgen verleden is ze ook nog dj is geweest en richtte ze een arthouse bioscoop op. Oh, en ze is pas 36.
Ik kon wel schreeuwen van frustratie toen ze me voor de zesde keer terugfloot omdat ik te performatief het geïmproviseerde podium opliep, niet ‘echt’ genoeg. Of wanneer ze door mijn improvisatie heen riep dat ik moest ‘klokken’ – het publiek strak aankijken. Hoe kun je luisteren naar je tegenspeler, daar zichtbaar op reageren, bedenken wat hierna komt én dan ook nog oogcontact houden met het publiek?! Maar dát bleek nu juist de clue: je hoeft niet actief te reageren, je hoeft enkel het publiek mee te laten ‘lezen’ in de verwarring die door jouw ogen flitst.
Kwetsbaarheid
Het werk van Nada is zeldzaam. Hoe vaak gaat de gemiddelde mens nou doelbewust op zoek naar kwetsbaarheid – in een niet-therapeutische sessie? Waar leer je nou om je tranen niet te verbergen, maar er “two drops of joy” bij te gooien en de draak te steken met je eigen misère? Het wordt nog zeldzamer als je bedenkt in wat voor stad Nada werkt. Onderweg naar Nada’s workshop rijd je door een gigantische wolk CO2, stof, hitte, claxons, blaffende honden, schreeuwende verkopers, scooters die op een haar na je autospiegel missen… Heb je de pech om een Egyptische vrouw te zijn en met het ov te komen, dan ben je onderweg twee keer in je bil geknepen, vier keer nagesist en ontelbaar keer indringend aangestaard.
En dan stap je de studio in en leidt Nada ze je door een oefening waarin je als een pasgeborene de wereld ontdekt. Ineens rollen vijftien volwassenen kronkelend over de grond, kietelen ze elkaar, likken ze aan een plant, en koesteren ze een glinsterend plasticje alsof het een goudstaaf is.
Deconstructie
Hoe krijgt ze hen (ons) zo ver? Hoe weet ze niet alleen kwetsbaarheid, openheid en verbeelding op te roepen, maar vooral zoveel gedeeld plezier? Het is iets in haar houding, die tegelijkertijd meedogenloos en liefdevol is. Ze overtuigt je om alles wat je weet af te leren. Zonder er over uit te wijden benoemt ze hoe kolonisering, traditie, gendernormen en kapitalisme zich uiten in gespannen schouders, rigide heupen, snelle stappen en neergeslagen ogen. Haar antigif is speelsheid.
Nada weet dat, statistisch gezien, 99% van haar vrouwelijke leerlingen seksueel is geïntimideerd, aangerand of erger. En dat haar mannelijke leerlingen worstelen met de agressie en dominantie die van hen wordt verwacht. Dat iedereen overwerkt is, zich zorgen maakt om de inflatie en mantelzorgt voor een ziek familielid.
Ze benoemt geen van die dingen direct, maar toch voel je je gezien. Door de rake citaten van afro-feministische schrijvers die ze deelt, door haar begrip voor alle emoties die loskomen bij fysieke aanraking of oogcontact. En door terloopse opmerkingen die het buitenbeentje onthullen dat ze altijd al was: “Mijn clown persoonlijkheid is ontstaan ergens tussen het ‘te drukke’ kind dat ik was en de opkropping van al die energie als puber. Welke leeftijd hebben jullie vandaag?”
Community
Toen ik Nada net ontmoette had ze nog een eigen studio. Dat wil zeggen, een leeg appartement in een complex. In het midden van de ruimte stond een lompe kolom die veel tenen blauw heeft gemaakt. Geschikte ruimtes voor bewegingsworkshops zijn schaars in het overbevolkte Caïro. In Caïro is podiumkunst namelijk geen vanzelfsprekendheid. Ik heb er een jaar gewoond en gewerkt en toen menig dans- en theaterproject zien instorten omdat de (internationale) subsidie niet werd vernieuwd. Ik heb gehoord over een dansschool die door de politie werd opgerold wegens vermoedens van homoseksualiteit, en over een hedendaags dansgezelschap dat werd weggepest uit de overheidsgebouwen van de klassieke opera.
Twee jaar lang probeerde Nada de weerstand van de buren van de studio in bedwang te houden. Na een workshop over stemgebruik vroeg een bewoner in de groepsapp van het gebouw of iemand iets kon doen aan die hekserij op de vierde verdieping. Dat was geen grap; veel Egyptenaren geloven in zwarte magie. De wekelijkse in- en uitloop van een progressieve groep meiden in broeken en jongens met oorbellen wekte te veel argwaan. De huur werd ondertussen ook veel te hoog, dus moest Nada haar studioruimte laten gaan.
Nu volgen Nada’s leerlingen haar naar locaties door heel de stad. Niet alleen voor haar maar ook voor de workshops die ze organiseert met gastdocenten in theater, dansimprovisatie, zang en playfight. De fysieke ruimte is weg, maar de community blijft. Dankzij docenten als Nada kunnen struggelende mensen hun soortgenoten vinden om gezamenlijke waarden mee op te bouwen.
Zelfspot
Heeft de wereld meer Nada’s nodig? Het zou behoorlijk wat opschudding veroorzaken. Eén road rage Nada op de weg is meer dan genoeg, en restaurants hebben hun handen vol genoeg aan haar kritische feedback (oja, ze is ook nog kok geweest). Haar emoties zijn groot en ze weet met haar bescheiden postuur van 1m60 de hele ruimte in te nemen. Maar altijd met een knipoog. Het schelden op andere chauffeurs wisselt ze af met een zingend schietgebedje voor een parkeerplaats voor de deur, en haar razende betoog in het restaurant eindigt altijd met een lach. Die Nada-lach vol zelfspot, zelfrespect en liefde voor de ander, dáárvan kunnen we er wel meer gebruiken.
Ilja Geelen maakt voorstellingen en geeft danslessen in Marokko, Egypte en Frankrijk. Ze coördineert internationaal vrijwilligerswerk en jongerenuitwisselingen en is eindredacteur van Kunstzone.