Voelbaar dichtbij en veilig ver weg: filmeducatie werkt in het speciaal basisonderwijs
Auteur: Thomas van Noort | Beeld: Nichel Janssen Filmleraar van het Jaar (’24/’25) Foto Kristian Dekker
Hoe bereik je leerlingen voor wie tekst en gesprek niet de makkelijkste route zijn? Leerkracht Nichel Janssen werkt in het speciaal onderwijs en ontdekte dat film doet wat woorden niet kunnen: het brengt kinderen met een leerachterstand tot reflectie, verbinding en zelfs trots op hun eigen werk.
Filmleraar van het jaar
Een meisje staat zelfverzekerd tegenover een pestkop. Ze kijkt stoer, praat eigenwijs terug. Dan betrekt haar gezicht: deze opmerking kwetst. Het is een scène uit de korte film Snor, en de klas van Nichel Janssen kijkt ademloos toe. Na afloop stelt hij één vraag: wie heeft zich weleens zo gevoeld?
Een leerling vertelt dat ze niet durft te verkleden met carnaval. Een ander zegt bepaalde kleding niet aan te durven naar school. “Als ik die vraag had gesteld zonder de film, wie schaamt zich weleens, dan krijg ik niet zulke antwoorden,” legt Nichel uit, “maar vanuit film kom je best wel dichtbij.”
Nichel is leerkracht groep 7/8 op SBO De Diamant in Geleen en werd in 2025 uitgeroepen tot Filmleraar van het Jaar. Zijn leerlingen hebben uiteenlopende diagnoses: autisme, ADHD, ADD, hechtingsproblematiek en ernstige leerproblemen. Ze zitten met maximaal zestien kinderen in een groep, in onderwijsniveaus van groep 1 tot groep 8. Het tempo ligt lager en leren gebeurt zoveel mogelijk vanuit doen.
‘Mijn passie voor film is ontstaan doordat ik zelf ook niet heel warm werd van boeken vroeger. Ik was heel beweeglijk, lezen vond ik niet leuk.’ – Nihcel Janssen
Anders leren
Het woord neurodiversiteit gebruikt Nichel zelf niet in de klas. “Ik zou eerder zeggen: kinderen die een andere omgeving nodig hebben.” Wat hij wel belangrijk vindt is dat kinderen zich bewust zijn van hun eigen krachten én beperkingen. “Wanneer er acceptatie is, dan is er ook een stukje zelfreflectie en dat zorgt voor leren.”
Als hij één ding kan meegeven aan collega’s: “Ga er niet van uit dat leerlingen iets niet kunnen. Dat is de basis. De meest autistische leerling kan met hulp van een film heel mooi emoties verwoorden. Zonder dat het direct te dicht bij die persoon komt.”
Waar komt dat vandaan, Nichels hardnekkige overtuiging dat het via beeld wél lukt? Hij hoeft er niet lang over na te denken: “Mijn passie voor film is ontstaan doordat ik zelf ook niet heel warm werd van boeken vroeger. Ik was heel beweeglijk, lezen vond ik niet leuk.” Hij herkent zich in leerlingen voor wie tekst niet de makkelijkste route is. Toen hij in zijn klas met programmeer- en animatiesoftware Scratch en met stopmotion ging werken, viel het kwartje. Wat begon als ‘leuk’ werd gaandeweg doelgerichter.
Maakopdracht
Hoe ziet dat eruit in de praktijk? Neem een les rond het thema kinderrechten. Nichel begint met inventariseren: welke rechten kennen de leerlingen? De voorkennis wordt geactiveerd en aangevuld. Daarbij is inhoudelijk begrip belangrijker dan naamgeving. “Ik kan wel allemaal moeilijke filmbegrippen erin gooien, maar dat is niet de taal die aansluit.” Dus de filmregisseur heet in Nichels les gewoon ‘de filmmaker’.
Daarna geeft hij een maakopdracht: neem een fragment op van zeven shots, met twee keer een close-up, en laat één ding in je scène gebeuren. De leerlingen werken een scenario uit, vaak met tekeningen in plaats van geschreven tekst. Een leerling bedenkt bijvoorbeeld een scène over pesten: de hoofdpersoon valt van de trap en wordt uitgelachen.
Ter inspiratie voor de opnames laat Nichel een trailer van Harry Potter zien. Hij legt uit: “Als iemand verdrietig is, ga je close-up zitten. Want dan wil je de emoties naar voren brengen.” De filmpjes van de leerlingen zijn uiteindelijk maar twintig seconden lang, maar raken de kern: het creatieve proces en het plezier.
Keuzevrijheid
Ook bij het vertonen van films heeft Nichel een vaste werkwijze. Eerst kijkt de klas de film helemaal af. Dan vat hij met de klas samen: wat is er gebeurd, wie zijn de personages, waar draait het om? Pas daarna spoelt hij terug en zet het beeld stil.\
“Wat zie je aan dit meisje? Hoe staat ze erbij?” Soms gaat hij een stap verder. “Ga allemaal eens staan zoals zij, achter je stoel.” Hij merkt: “Wanneer leerlingen naspelen, onthouden ze het beter.” Maar hij differentieert scherp: “Als leerkracht weet je wel: deze leerling voelt zich wel of niet veilig genoeg.”
Voor Nichel is die veiligheid ook waar film zich onderscheidt van andere kunstdisciplines: “Bij drama moet je jezelf op het podium laten zien. Bij muziek moet je zingen of spelen. Maar bij film kies je zelf je plek.” Wil je acteren? De camera bedienen? Of liever bezig zijn met het decor? Die keuzevrijheid is cruciaal voor sociaal kwetsbare leerlingen.
‘Neurodivergent of niet — bekijken, verwoorden en bewonderen kan met alle kinderen.’ – Nichel Janssen
Tips voor filmdocenten
Voor collega’s die willen starten heeft Nichel een helder advies: “Korte maatschappelijke films. Daar zit echt de crux. Kinderen gaan vanzelf vertellen.” Stel als eerste stap na het kijken één vraag: “Wat heb je gezien? Dat is de allerbelangrijkste vraag. Veel leerkrachten vergeten die vraag.”
Iets anders waar Nichel zijn collega’s vaak voor waarschuwt: “Je moet bij film lage doelen stellen, uitgaan van de kleine winsten. Voor een autistisch kind kan de grootste winst zijn om überhaupt op beeld te staan. Dat is natuurlijk veel belangrijker dan of dat filmpje technisch goed geworden is.”
De kern van Nichels boodschap: “Neurodivergent of niet – bekijken, verwoorden en bewonderen kan met alle kinderen.” Het verschil zit in de begeleiding. “Ik kan een uur over een maatschappelijk probleem vertellen. Maar wanneer leerlingen dit zien op beeld en daar een gesprek over hebben, heeft het veel meer impact.”
Dit artikel stond in KZ02/2026.
Thomas van Noort is coördinator Marketing van het Netwerk Filmeducatie. Hij werkt daarnaast als scenarioschrijver, script reader en story editor.