Artfulness: vertragen in een wereld vol prikkels
Auteur: Lotte Prins | Beeld: 1. Werk van leerlingen uit klas 2F ISK Rotterdam Ontwerp Lotte Prins 2-4. Mindful hand tekenen Foto Lotte Prins 5. Werken aan een muurschildering in Leuvehaven Foto Malou De Blaauw
Deze zomer leent Kunstzone haar pen uit aan vijf studenten van Docent Beeldende Kunst en Vormgeving (deeltijd en zij-instroom, WdKA). Zij reflecteren in kritische essays op het kunstonderwijs van vandaag en morgen. Lotte Prins pleit voor meer mindfulness in het (kunst)onderwijs en geeft daarvoor praktische tips.
Mentaal welzijn
Onlangs ging Roffa Takkies, een platform voor en door Rotterdamse jongeren, de straat op met de stelling: “Omgaan met emoties moet op school net zo belangrijk zijn als Nederlands, Engels, rekenen en gym.” Waarop jongeren reageerden: “Mentale gezondheid gaat voor, daarna komt al het andere.” En: “We zitten in een samenleving waarin we met elkaar moeten omgaan, dus we moeten ook weten hoe het gaat met elkaar, snap je.” (OPEN Rotterdam, 2026)
De aandacht voor mentaal welzijn in het onderwijs groeit. En dat is nodig! Want volgens cijfers van het Nederlands Jeugdinstituut ervaren veel leerlingen prestatiedruk: maar liefst 50,3 procent van de havoleerlingen. De druk om te voldoen aan verwachtingen kan komen van de leerling zelf, van mensen in de eigen omgeving of uit de samenleving (Nederlands Jeugdinstituut, 2025). In de bovenbouw van havo en vwo kan deze druk toenemen door eindexamens, studiekeuze of nadenken over de toekomst. Ook ik legde mezelf vroeger deze druk op en herken die nu bij mijn leerlingen.
Mindfulness in de klas
Als tegenhanger van het snelle en drukke leven van deze generatie wordt steeds vaker mindfulness ingezet, ook in het onderwijs. Mindfulness draait om rust vinden in een hectische wereld. Dit betekent dat je leert om bewust en zonder oordeel in het moment te zijn, maar ook om lichamelijke signalen te observeren in plaats van ze te negeren (Williams, M., & Penman, D. 2011). Jongeren scrollen en swipen door de wereld heen, maar vergeten dat ze ook met eigen handen kunnen creëren. Mindfulness heeft raakvlakken met kunstbeleving: kijken, waarnemen en reflecteren. Kunstonderwijs kan dus helpen om meer mindfulness de school in te brengen.
Zo herken ik elementen van mindfulness wanneer ik mijn leerlingen in een creatieve flow zie. Onlangs liet ik mijn leerlingen een fantasiegezicht maken door vormen te knippen uit gekleurd papier. Ze mochten loslaten hoe een oog, mond of neus er hoort uit te zien en hun eigen ideeën volgen. Tijdens het werk merkte ik dat mijn enthousiasme groeide en oversloeg op de leerlingen. Leerlingen die normaal gesproken vragen: ‘Hoe lang duurt het nog?’ gingen nu volledig op in de activiteit en vergaten de tijd.
Ik ben deze creatieve flow gaan herkennen als een vorm van mindfulness dankzij de minor Mindful Communiceren die ik volgde aan de Hogeschool Utrecht. Daar leerde ik vaardigheden om beter met stress om te gaan en om op een meer bewuste en constructieve manier te communiceren, zowel met mijzelf als met anderen. De inzichten en praktische handvatten uit deze minor gebruik ik nog steeds in mijn dagelijks leven en in mijn werk als docent.
Voorbeelden van mindfulness op school
Een mooi voorbeeld van een mindful tekenoefening komt uit het boek Mindfulness & the Art of Drawing van Wendy Ann Greenhalgh (vertaald en samengevat door Lotte Prins):
Werk met elk materiaal en op elke ondergrond die voor jou werkt. Laat leerlingen vijf minuten lang naar de binnenkant van hun niet-dominante hand kijken. Stimuleer ze om aandachtig te kijken naar details zoals lijnen, textuur, aders of littekens. Daarna tekenen ze hun observatie, en eventuele associaties of verhalen die daarbij horen. Klaar? Herhaal de oefening met de dominante hand. Tekenen met je niet-dominante hand zorgt voor verwarring en dwingt nog meer concentratie af. Sluit de oefening af met een korte reflectie. Bespreek alle bevindingen en de verschillen tussen de twee handen.
Door aandachtig te kijken en te tekenen vertragen leerlingen hun waarneming. Zo kan tekenen een toegankelijke vorm van mindfulness worden binnen kunsteducatie.
Kunst en mindfulness projecten
Ook buiten school zijn er inspirerende voorbeelden waarin kunst en mindfulness samenkomen. Zo ontwikkelde mindfulness-trainer Jolien Posthumus het programma Mark to the Music, waarin deelnemers intuïtief tekenen op de maat van muziek. Tijdens uitvoeringen bij Paradiso ontstonden spontane interacties en een gevoel van gezamenlijke aanwezigheid. Zelfs degenen die twijfelen aan hun creativiteit vinden in dit programma plezier, omdat mindfulness draait om het moment, niet om perfectie (CJP, 2024).
Een ander voorbeeld is het educatieprogramma Dear Heart, ontwikkeld door kunstenaars Tamara Vierbergen en Sheray of Light voor een tentoonstelling bij TENT Rotterdam. Leerlingen onderzochten hun innerlijke wereld door hun ‘hart’ een vraag te stellen en het antwoord visueel te verbeelden. Dit resulteerde in een gezamenlijk sculpturaal werk dat de deelnemers met elkaar verbond. Deze initiatieven laten zien hoe kunst en mindfulness ook buiten het klaslokaal samenkomen en kunnen dienen als inspiratie voor de lespraktijk.
Mindful docent
Voordat jij het verschil wil maken, kijk eerst zelf in de zen-spiegel: hoe sta jij er bij? Als docent ben jij de basis van een goede les. De belangrijkste regel is daarom om eerst goed voor jezelf te zorgen, zodat je je leerlingen optimaal kunt begeleiden. Jouw leerlingen zijn in zekere zin ook jouw spiegels. Wanneer jij gespannen of gestrest bent, zullen zij dat vaak direct aanvoelen en teruggeven. Rust begint dus bij jezelf: jij bent je instrument (Douglas-Westland, 2023).
Door zelf mindfulness te beoefenen in mijn vrije tijd kreeg ik meer geduld voor leerlingen, liet mij minder snel meeslepen door de hectiek in de klas en straalde ik meer rust uit. Als docent begint dit proces daarom bij jezelf. Als jij mindfulness waardevol vindt, onderzoek hoe het kan aansluiten bij je eigen kunstpraktijk om het persoonlijk te maken. Wanneer iets echt bij je past en enthousiasme oproept, wordt het vanzelf authentiek in je lessen. Het innerlijke vuur van de docent moet eerst branden voordat het kan overslaan op leerlingen. Onderzoek hoeveel ruimte je jouw doelgroep kunt geven voor experiment en reflectie, in taal die aansluit bij hun niveau. Zo kan een veilige en aandachtige leeromgeving ontstaan waarin beide werelden samenkomen.
Bronnen
