Dans verlicht de druk voor mantelzorgers in het Europese project DanceCARE
Auteur: Marloes Shami – van Houten | Beeld: Verbinding en reflectie tijdens de Italiaanse DanceCARE-pilot Foto Flavia Galassi
Wat gebeurt er wanneer kunst, (mantel)zorg en leren elkaar ontmoeten? Het Europese project DanceCARE zet dans en beweging in om de druk van mantelzorgers te verlichten. Dr. Marloes Shami – van Houten, onderzoeker in dit project, vertelt wat belichaamd leren kan betekenen voor welzijn, verbinding en de maatschappelijke waarde van kunsteducatie.
Mantelzorg
In 2024 kwam ik in mijn favoriete koffietentje in Amsterdam-Noord een jonge vrouw tegen die jaren geleden yogales bij mij had gevolgd. Haar moeder was net overleden aan Alzheimer. Ze vertelde over de tegenstrijdigheid van die periode: liefde en toewijding, maar ook uitputting, frustratie en irritatie. En daarna de leegte. Pas toen de zorg wegviel, besefte ze hoeveel ruimte mantelzorg ongemerkt was gaan innemen in haar leven.
Dat gesprek bleef bij mij hangen, omdat het zichtbaar maakte wat in gesprekken over zorg vaak onderbelicht blijft: zorg speelt zich niet alleen af in systemen en zorgtaken, ze leeft ook in lichamen. In gespannen schouders, slapeloze nachten en een zenuwstelsel dat voortdurend alert blijft. En in het verdwijnen van speelsheid, creativiteit en ruimte voor jezelf. Tegelijkertijd liet het gesprek mij zien hoe breed mantelzorg inmiddels voorkomt, óók onder jonge mensen.
Erasmus+
Deze ontmoeting resoneerde sterk met mijn werk binnen DanceCARE, een Europees Erasmus+ project gericht op mantelzorgers en semi-formele zorgverleners van ouderen. Tijdens het project kwamen thema’s naar boven die ik herkende uit mijn 25 jaar ervaring als kunsteducator in beeldende kunst, dans en theater. Bijvoorbeeld: Hoe creëren we ruimte voor aandacht in een tijd waarin veel mensen voortdurend schakelen tussen verantwoordelijkheden? Wat gebeurt er wanneer mensen via beweging en creativiteit opnieuw contact maken met zichzelf en anderen? En welke rol kan kunst spelen wanneer ervaringen zich niet gemakkelijk in woorden laten vangen?
Binnen DanceCARE ben ik, vanuit de European Association for Dance Movement Therapy (EADMT), verantwoordelijk voor onderzoek, educatie en teamontwikkeling. Het project onderzoekt hoe beweging, creativiteit en ontmoeting kunnen bijdragen aan welzijn, veerkracht en sociale verbondenheid. Samen met een internationaal consortium van onderzoekers, dans- en bewegingstherapeuten en zorgprofessionals werkte ik aan een lichaamsgericht programma voor mantelzorgers.
Europa vergrijst
De methodiek werd ontwikkeld en geïmplementeerd op basis van onderzoek, praktijkervaring en pilots in Italië, Spanje en Griekenland. Deze Europese samenwerking is waardevol omdat veel problemen rondom mantelzorg in heel Europa voorkomen: de vergrijzing waardoor meer ouderenzorg nodig is, het snijden in zorgbudgetten van overheden, de toename van Alzheimer, en het feit dat mantelzorg vooral op de schouders van vrouwen terecht komt.
In Zuid-Europa komt daar nog bij dat er vaak migranten worden ingezet als semi-formal caregivers, niet altijd met de juiste papieren of kwalificaties. Ook is de verwachting dat de familie de zorg opvangt daar groter en kleeft er daarom meer schaamte aan als men moeite heeft met de mantelzorg.
Europa kent steeds meer familieleden, partners, vrienden en andere naasten die dagelijks zorg verlenen. Voor veel van die mantelzorgers raakt zorg verweven met agenda’s, keuzes, relaties en routines. Vaak ontstaat pas ruimte om de impact daarvan te zien wanneer iemand even stilvalt of wanneer de zorgsituatie verandert.
Dans en beweging
Binnen DanceCARE namen mantelzorgers uit Italië, Spanje en Griekenland deel aan tien bijeenkomsten waarin beweging, creatieve reflectie en ontmoeting centraal stonden. Deelnemers hoefden geen danservaring te hebben. De bijeenkomsten draaiden niet om techniek of prestatie, maar om aandacht: voor wat het lichaam vertelt en voor wat zichtbaar wordt in de ontmoeting met anderen.
De methodiek van DanceCARE verbond inzichten uit de dans- en bewegingstherapie met neurowetenschappelijke kennis over lichaamsbewustzijn, ademhaling, ritme en sociale afstemming. DanceCARE was geen therapeutisch programma, maar bood een vorm van belichaamd leren. Deelnemers onderzochten via beweging, creativiteit en lichamelijke ervaring hoe zij omgaan met stress, zorgbelasting, grenzen en verbinding.
‘Ik besefte dat ik niet langer alleen degene wil zijn die draagt. Ik wil zelf ook gedragen worden.’ – deelnemer van DanceCARE
Lichaamsgericht
De meest betekenisvolle veranderingen werden zichtbaar in de verhalen van deelnemers. Een deelnemer uit Italië vertelde: “Na die twee uur voelde ik een lichtheid, zowel in mijn hoofd als in mijn lichaam.” Een groepsgenoot zei: “Ik hield van de vrijheid van bewegen, zonder oordeel.” Voor veel deelnemers bleek het bijzonder om tijd door te brengen in een omgeving waar niets hoefde te worden opgelost en waar niemand iets van hen verwachtte. Via eenvoudige bewegings-, adem-, en reflectieopdrachten ontstond ruimte om spanning op te merken, emoties te herkennen en contact te maken met lichamelijke signalen die naar de achtergrond waren verdwenen.
In oefeningen rond aanraking en wederzijdse ondersteuning verkenden deelnemers zorg niet als een abstract begrip, maar als een lichamelijke ervaring. Door gewicht te delen, steun te geven en te ontvangen, of zich tijdens het bewegen te laten begeleiden door de hand van een ander, werd voelbaar wat wederkerigheid betekent. Voor sommige deelnemers was dat een onverwachte ervaring, die hen liet stilstaan bij wat zij zélf nodig hadden. Een deelnemer verwoordde het als volgt: “Ik besefte dat ik niet langer alleen degene wil zijn die draagt. Ik wil zelf ook gedragen worden.”
…
Lees het volledige artikel in KZ03/2026.
Meer weten?
Het DanceCARE Handbook is gratis online te downloaden. Daarin vind je onder andere de gebruikte self-observation diary. In de bronnenlijst van dit handboek vind je volop artikelen over mantelzorg in Europa, belichaamd leren en arts-based onderzoek.
De ontwikkeling van de methodiek en het onderzoeksprotocol van DanceCare werd ondersteund door het Erasmus+ programma van de Europese Unie. Meer info vind je op dancecare-project.eu.
Marloes Shami – van Houten is interdisciplinair maker, onderzoeker en kunsteducator op het snijvlak van kunst, gezondheid en samenleving. Zij is hoofdonderzoeker ‘dans, ritueel en transitie’ bij Leyden Academy on Vitality and Aging. En ze is Research & Team Lead binnen het Europese DanceCARE-project. Daarnaast is ze oprichter en artistiek leider van Forge Collective.